Η ευλογιά των αιγοπροβάτων αποτελεί μία από τις ζωονόσους που έχουν απασχολήσει τον τελευταίο καιρό τον κτηνοτροφικό τομέα, οδηγώντας στην εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων πρόληψης και περιορισμού της διασποράς της. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία δίνεται στα μέτρα βιοασφάλειας που αφορούν τη μεταφορά ζώντων ζώων και εφαρμόζονται από τους μεταφορείς, καθώς η διαδικασία της μετακίνησης συνδέεται άμεσα με τον κίνδυνο διασποράς της νόσου. Το Τμήμα Λοιμωδών & Παρασιτικών Νοσημάτων του ΥΠΑΑΤ έχει δημοσιεύσει υλικό στο οποίο αποτυπώνονται τα βασικά δεδομένα της νόσου και τα προβλεπόμενα μέτρα βιοασφάλειας για τη μεταφορά ζώντων ζώων. Το παρόν κείμενο παρουσιάζει συνοπτικά και ενιαία τα στοιχεία αυτά, με στόχο τη σαφή και πρακτική ενημέρωση των μεταφορέων και όσων εμπλέκονται στη συγκεκριμένη διαδικασία.
Η ευλογιά των αιγοπροβάτων και η γεωγραφική της διάσταση
Η ευλογιά των αιγοπροβάτων είναι ιογενής νόσος που προσβάλλει πρόβατα και αίγες, με υψηλή μεταδοτικότητα και σημαντικές επιπτώσεις στην κτηνοτροφική παραγωγή. Δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο, ωστόσο χαρακτηρίζεται από αυξημένη νοσηρότητα στα ζώα και σοβαρές απώλειες σε επίπεδο εκτροφών. Η γεωγραφική κατανομή της νόσου δείχνει ότι όλες οι χώρες βρίσκονται δυνητικά σε κίνδυνο. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί 2.061 επιβεβαιωμένα κρούσματα ευλογιάς αιγοπροβάτων, με 2.559 εκτροφές να έχουν επηρεαστεί, ενώ οι απώλειες ζωικού κεφαλαίου ανέρχονται σε 472.928 θανατώσεις αιγοπροβάτων. Τα κρούσματα εντοπίζονται σε συγκεκριμένες Περιφέρειες της χώρας, μεταξύ των οποίων η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, η Κεντρική Μακεδονία, η Θεσσαλία και η Δυτική Ελλάδα, γεγονός που αποτυπώνει τη χωρική διασπορά της νόσου.
Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της επιζωοτίας, έχουν οριστεί απαγορευμένες και ελεύθερες ζώνες μετακίνησης. Στις απαγορευμένες ζώνες, η μετακίνηση ζώντων ζώων επιτρέπεται μόνο προς σφαγή, με φόρτωση από μία εκτροφή και κατεύθυνση προς το πλησιέστερο σφαγείο. Δεν επιτρέπεται η φόρτωση από διαφορετικές εκτροφές ούτε η διέλευση μέσω ελεύθερων περιοχών με επανείσοδο σε απαγορευμένη ζώνη. Στις ελεύθερες περιοχές, η φόρτωση από περισσότερες εκτροφές μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο κατόπιν αξιολόγησης κινδύνου από την επίσημη κτηνιατρική αρχή.
Ο ρόλος των οχημάτων μεταφοράς στη διασπορά της νόσου
Τα οχήματα μεταφοράς ζώντων ζώων αναγνωρίζονται ως δυνητικοί μηχανικοί φορείς μετάδοσης ασθενειών, όταν δεν τηρούνται τα προβλεπόμενα μέτρα βιοασφάλειας. Η μεταφορά ζώων από και προς τις εκμεταλλεύσεις, ιδίως σε συνθήκες συγχρωτισμού και καταπόνησης, μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη αποβολή παθογόνων από μολυσμένα ζώα και, κατά συνέπεια, σε επιμόλυνση των ίδιων των οχημάτων.
Παθογόνοι μικροοργανισμοί είναι δυνατόν να επιβιώσουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε οργανικά υπολείμματα, όπως μαλλί, κρούστες ή κόπρανα, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μηχανικής μετάδοσης της νόσου μεταξύ διαφορετικών εκμεταλλεύσεων αλλά και τη διασπορά της σε ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές.
Η διασπορά της ευλογιάς των αιγοπροβάτων συνδέεται στενά με τη μεταφορά μολυσμένων ζώων. Για τον λόγο αυτό, η τήρηση των μέτρων βιοασφάλειας σε όλη την επικράτεια, πριν από κάθε φόρτωση και εκφόρτωση, αποτελεί βασική προϋπόθεση για τον περιορισμό της νόσου. Παράλληλα, η απολύμανση των οχημάτων χωρίς προηγούμενη σχολαστική καθαριότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκής διαδικασία.
Βιοασφάλεια στη μεταφορά ζώντων ζώων
Η βιοασφάλεια περιλαμβάνει το σύνολο των διαχειριστικών και λειτουργικών μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή εισόδου παθογόνων παραγόντων στην εκμετάλλευση, στον περιορισμό της διασποράς τους εντός αυτής και στην αποφυγή εξάπλωσής τους εκτός της εκμετάλλευσης. Στην περίπτωση της μεταφοράς ζώντων ζώων, τα μέτρα αυτά αφορούν τον εξοπλισμό και τις διαδικασίες που εφαρμόζονται από τους μεταφορείς πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την επίσκεψη σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, προβλέπεται η χρήση ατομικού προστατευτικού εξοπλισμού μίας χρήσης από τους οδηγούς οχημάτων μεταφοράς ζώντων ζώων. Ο εξοπλισμός περιλαμβάνει ολόσωμη φόρμα, ποδονάρια και γάντια, τα οποία χρησιμοποιούνται κατά την είσοδο στην εκμετάλλευση και απορρίπτονται επιτόπου μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος επιμόλυνσης.
Παράλληλα, τα μέτρα βιοασφάλειας για τους μεταφορείς περιλαμβάνουν:
τη χρήση φορητού εξοπλισμού απολύμανσης με εγκεκριμένα απολυμαντικά,
την ορθή καθαριότητα και απολύμανση των οχημάτων μεταφοράς,
καθώς και την τεκμηρίωση της εφαρμογής των παραπάνω διαδικασιών.
Η εφαρμογή των μέτρων αυτών σε κάθε επίσκεψη σε κτηνοτροφική εκμετάλλευση συνδέεται άμεσα με την πρόληψη της εισαγωγής ή εξαγωγής παθογόνων παραγόντων και αποτελεί βασικό στοιχείο της συνολικής στρατηγικής βιοασφάλειας κατά τη μεταφορά ζώντων ζώων, όπως προβλέπεται στο επίσημο πρωτόκολλο για την αντιμετώπιση της ευλογιάς των αιγοπροβάτων
Καθαριότητα και απολύμανση των οχημάτων
Η διαδικασία καθαριότητας και απολύμανσης των οχημάτων μεταφοράς πραγματοποιείται σε διακριτά στάδια, τα οποία ξεκινούν από τον σχολαστικό καθαρισμό των επιφανειών και ακολουθούνται από την εφαρμογή μέτρων απολύμανσης. Ως προϋπόθεση για την απολύμανση αναφέρεται ο ξηρός καθαρισμός, με απομάκρυνση οργανικών υπολειμμάτων, και στη συνέχεια ο υγρός καθαρισμός με χρήση απορρυπαντικών και επαρκή χρόνο επαφής. Μετά τον καθαρισμό, ακολουθεί το ξέβγαλμα και η εφαρμογή εγκεκριμένων απολυμαντικών, με πλήρη κάλυψη όλων των επιφανειών και τήρηση του προβλεπόμενου χρόνου δράσης. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται και η χρήση ζεστού νερού άνω των 56°C για την απενεργοποίηση ιών, καθώς και η επιθεώρηση των οχημάτων μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας.
Η καθαριότητα και απολύμανση των οχημάτων μεταφοράς ζώντων ζώων πραγματοποιείται σε κατάλληλους και ειδικά διαμορφωμένους χώρους, όπως σφαγεία, απολυμαντικοί σταθμοί ή κινητές μονάδες απολύμανσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και απολυμαντικές τάφροι, με στόχο την αποφυγή μεταφοράς παθογόνων παραγόντων μεταξύ εκμεταλλεύσεων και γεωγραφικών περιοχών.
Τεκμηρίωση και παραστατικά εφαρμογής των μέτρων βιοασφάλειας
Η εφαρμογή των μέτρων βιοασφάλειας στη μεταφορά ζώντων ζώων συνοδεύεται από την υποχρέωση τεκμηρίωσης των διαδικασιών καθαριότητας και απολύμανσης. Η τήρηση σχετικών αρχείων αποτελεί βασικό στοιχείο ελέγχου της ορθής εφαρμογής των μέτρων και συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα επαλήθευσης των πρακτικών που ακολουθούνται κατά τη μεταφορά ζώων. Στο πλαίσιο αυτό, προβλέπεται η διατήρηση παραστατικών αγοράς απολυμαντικών και καθαριστικών προϊόντων, καθώς και η ύπαρξη βεβαιώσεων καθαρισμού, πλύσης και απολύμανσης των οχημάτων μεταφοράς ζώντων ζώων. Παράλληλα, στις περιπτώσεις διέλευσης από απολυμαντικούς σταθμούς, προβλέπεται η έκδοση σχετικών βεβαιώσεων, οι οποίες φυλάσσονται στο αρχείο του οχήματος.
Οι ελεγκτικές αρχές, κατά τη διενέργεια διοικητικών ελέγχων, αντιπαραβάλλουν τα παραστατικά και τις βεβαιώσεις με τις ποσότητες απολυμαντικών που χρησιμοποιούνται, προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέπεια μεταξύ των διαδικασιών που εφαρμόζονται και των μέσων που δηλώνονται. Η τεκμηρίωση των μέτρων βιοασφάλειας αποτελεί, έτσι, αναπόσπαστο μέρος της συνολικής στρατηγικής πρόληψης και περιορισμού της ευλογιάς των αιγοπροβάτων.
Ενημερωτικό υλικό ΥΠΑΑΤ – Μέτρα βιοασφάλειας για τους μεταφορείς ζώντων ζώων