Η ασφάλεια των τροφίμων αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για την προστασία της δημόσιας υγείας αλλά και για τη βιωσιμότητα της αγροδιατροφικής παραγωγής. Τα τελευταία χρόνια, όλο και μεγαλύτερη προσοχή δίνεται στο φαινόμενο της αντοχής βακτηρίων στα αντιμικροβιακά φάρμακα, ένα ζήτημα που αφορά τόσο την ανθρώπινη υγεία όσο και την παραγωγή τροφίμων.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, σύμφωνα με πρόσφατη κοινή έκθεση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) και του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC), τα στοιχεία δείχνουν ότι ορισμένα βακτήρια που συνδέονται με τρόφιμα εξακολουθούν να παρουσιάζουν υψηλά επίπεδα αντοχής σε αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία λοιμώξεων στον άνθρωπο. Το γεγονός αυτό καθιστά την παρακολούθηση του φαινομένου ιδιαίτερα σημαντική, καθώς τα βακτήρια μπορούν να μεταδοθούν από τα ζώα και τα τρόφιμα στον άνθρωπο και να προκαλέσουν λοιμώξεις που απαιτούν θεραπεία.
Βακτήρια τροφίμων με υψηλά επίπεδα αντοχής
Μεταξύ των βακτηρίων που παρακολουθούνται συστηματικά συγκαταλέγονται η Salmonella και το Campylobacter, δύο μικροοργανισμοί που αποτελούν από τις συχνότερες αιτίες τροφιμογενών λοιμώξεων. Τα δεδομένα δείχνουν ότι μεγάλο ποσοστό αυτών των βακτηρίων, τόσο σε ανθρώπους όσο και σε ζώα παραγωγής τροφίμων, εμφανίζει αντοχή σε αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση σοβαρών λοιμώξεων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αντοχή στο αντιβιοτικό ciprofloxacin, το οποίο χρησιμοποιείται για τη θεραπεία σοβαρών λοιμώξεων στον άνθρωπο. Στην περίπτωση της Salmonella που προέρχεται από ζώα παραγωγής τροφίμων, η αντοχή σε αυτό το φάρμακο παραμένει υψηλή, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει καταγραφεί αύξηση και στις λοιμώξεις ανθρώπων. Στην περίπτωση του Campylobacter, η αντοχή στο ciprofloxacin έχει καταστεί τόσο διαδεδομένη στην Ευρώπη ώστε το συγκεκριμένο αντιβιοτικό δεν συνιστάται πλέον για τη θεραπεία λοιμώξεων που προκαλούνται από αυτό το βακτήριο.
Αντοχή και σε άλλα συχνά χρησιμοποιούμενα αντιβιοτικά
Πέρα από το ciprofloxacin, σημαντικά ποσοστά αντοχής καταγράφονται και σε άλλες κατηγορίες αντιβιοτικών που χρησιμοποιούνται ευρέως. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αμπικιλλίνη, οι τετρακυκλίνες και τα σουλφοναμίδια, στα οποία αρκετά στελέχη Salmonella και Campylobacter εμφανίζουν ανθεκτικότητα τόσο σε ανθρώπους όσο και σε ζώα παραγωγής τροφίμων.
Παράλληλα, έχει καταγραφεί σε ορισμένες περιπτώσεις η παρουσία στελεχών Escherichia coli που παράγουν ένζυμα καρβαπενεμάσης. Τα αντιβιοτικά της κατηγορίας των καρβαπενεμών χρησιμοποιούνται ως έσχατη επιλογή για την αντιμετώπιση σοβαρών λοιμώξεων στον άνθρωπο και δεν επιτρέπεται η χρήση τους σε ζώα παραγωγής τροφίμων. Ωστόσο, η εμφάνιση τέτοιων βακτηρίων σε ζώα και σε προϊόντα κρέατος σε ορισμένες χώρες αποτελεί ζήτημα που απαιτεί στενή παρακολούθηση.
Θετικές ενδείξεις σε ορισμένες περιπτώσεις
Παρά τις ανησυχίες που καταγράφονται, υπάρχουν και ενδείξεις βελτίωσης σε συγκεκριμένους τομείς. Σε αρκετές χώρες της Ευρώπης έχει παρατηρηθεί μείωση της αντοχής ορισμένων βακτηρίων σε συγκεκριμένα αντιβιοτικά κατά την τελευταία δεκαετία. Για παράδειγμα, η αντοχή της Salmonella σε αντιβιοτικά όπως η αμπικιλλίνη και οι τετρακυκλίνες έχει μειωθεί σε αρκετές χώρες. Παρόμοια τάση έχει καταγραφεί και σε ζώα παραγωγής τροφίμων, όπου μειώσεις στην αντοχή παρατηρήθηκαν σε ορισμένες κατηγορίες πουλερικών, όπως τα κοτόπουλα πάχυνσης και οι γαλοπούλες.
Αντίστοιχα, στην περίπτωση του Campylobacter, η αντοχή στο αντιβιοτικό erythromycin, το οποίο χρησιμοποιείται ως βασική θεραπεία για λοιμώξεις στον άνθρωπο, έχει μειωθεί σε αρκετές χώρες τόσο σε ανθρώπους όσο και σε ορισμένα ζώα παραγωγής τροφίμων. Παράλληλα, τα επίπεδα ταυτόχρονης αντοχής σε περισσότερα από ένα κρίσιμα αντιβιοτικά παραμένουν γενικά χαμηλά για βακτήρια όπως η Salmonella, το Campylobacter και η Escherichia coli.
Η σημασία της υπεύθυνης χρήσης αντιμικροβιακών
Η αντοχή των βακτηρίων στα αντιμικροβιακά αποτελεί ένα σύνθετο ζήτημα που επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η χρήση αντιβιοτικών, οι πρακτικές εκτροφής, η υγεία των ζώων και τα μέτρα πρόληψης των λοιμώξεων. Όταν τα βακτήρια αναπτύσσουν ανθεκτικότητα, οι λοιμώξεις γίνονται δυσκολότερες στη θεραπεία και οι διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές περιορίζονται.
Για τον λόγο αυτό, η υπεύθυνη χρήση αντιβιοτικών σε όλους τους τομείς, σε συνδυασμό με την πρόληψη των λοιμώξεων, την υγιεινή στην παραγωγή και την παρακολούθηση των παθογόνων μικροοργανισμών, θεωρείται καθοριστικής σημασίας για τον περιορισμό της εξάπλωσης ανθεκτικών βακτηρίων. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδέει την υγεία των ανθρώπων, των ζώων και την ασφάλεια των τροφίμων.
Ένα ζήτημα που αφορά όλη την αγροδιατροφική αλυσίδα
Η αντοχή στα αντιμικροβιακά δεν αφορά μόνο την ιατρική, αλλά ολόκληρη την αγροδιατροφική αλυσίδα. Από την εκτροφή των ζώων και την παραγωγή τροφίμων μέχρι τη δημόσια υγεία, η παρακολούθηση των βακτηρίων και η ορθολογική χρήση φαρμάκων αποτελούν βασικά εργαλεία για τη διασφάλιση ασφαλών τροφίμων και τη μείωση των κινδύνων για τον καταναλωτή.
Η συνεχής καταγραφή και αξιολόγηση των δεδομένων επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση της εξέλιξης του φαινομένου και συμβάλλει στη λήψη μέτρων που μπορούν να περιορίσουν την εξάπλωση της μικροβιακής αντοχής.
Πηγές:
Πλήρης ευρωπαϊκή έκθεση για την αντοχή στα αντιμικροβιακά (EFSA–ECDC)
Απλή σύνοψη της έκθεσης
Ανακοίνωση της EFSA για την αντοχή βακτηρίων τροφίμων
