Σε μια περίοδο όπου η φορολογική πολιτική επανεξετάζεται υπό το πρίσμα της αποτελεσματικότητας και της καταπολέμησης της παραοικονομίας, νέα μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) έρχεται να φωτίσει τον ρόλο του κλάδου αποσταγμάτων στην ελληνική οικονομία και να ποσοτικοποιήσει τις επιπτώσεις μιας ενδεχόμενης αναπροσαρμογής του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης (ΕΦΚ).
Ο κλάδος δεν αφορά μόνο την παραγωγή ποτών. Αφορά μια ολόκληρη εφοδιαστική αλυσίδα που ξεκινά από την αγροτική παραγωγή, περνά από τη μεταποίηση, το χονδρεμπόριο και τη λιανική και καταλήγει στην εστίαση και τον τουρισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία για το 2024, η συνολική συμβολή της αλυσίδας αποσταγμάτων ανέρχεται σε 2,1 δισ. ευρώ στο ΑΕΠ, υποστηρίζοντας 73,4 χιλιάδες θέσεις πλήρους απασχόλησης. Παράλληλα, οι φόροι και οι εισφορές που συνδέονται με τη δραστηριότητα του ευρύτερου κλάδου εκτιμώνται σε 622 εκατ. ευρώ.
Παραγωγή: Ανοδική πορεία με έντονο περιφερειακό αποτύπωμα
Η καταγεγραμμένη εγχώρια παραγωγή αποσταγμάτων έφτασε το 2024 τα 56 εκατ. λίτρα τελικού προϊόντος, αυξημένη κατά 4,9% σε σύγκριση με το 2023. Σε όρους αξίας, η παραγωγή προσέγγισε τα 164 εκατ. ευρώ. Ιδιαίτερη σημασία έχει η περιφερειακή διάσταση: το 67% της παραγωγής συγκεντρώνεται σε τρεις περιοχές – Θεσσαλία, Βόρειο Αιγαίο και Ανατολική Μακεδονία & Θράκη. Πρόκειται για περιοχές με έντονη αγροτική δραστηριότητα, όπου η απόσταξη λειτουργεί συμπληρωματικά στο γεωργικό εισόδημα.
Το ούζο κυριαρχεί στην παραγωγή, ενώ σχεδόν τα δύο τρίτα της εγχώριας παραγωγής κατευθύνονται στις εξαγωγές. Το μεγαλύτερο μέρος της εγχώριας παραγωγής αποσταγμάτων αφορά το ούζο, με 34 εκατ. λίτρα τελικού προϊόντος το 2024, που αντιστοιχούν στο 61,4% της συνολικής παραγωγής. Σε όρους όγκου, το ούζο αποτελεί και το βασικό εξαγώγιμο προϊόν με 27 εκατ. λίτρα τελικού προϊόντος, ενώ ακολουθούν τα λοιπά αλκοολούχα με 7 εκατ. λίτρα, με το τσίπουρο να έχει μικρό μερίδιο εξαγωγών.
Το 2024 οι εξαγωγές αποσταγμάτων ανήλθαν σε 115 εκατ. ευρώ (+8,5%), ενώ οι εισαγωγές διαμορφώθηκαν σε 198 εκατ. ευρώ. Σε όρους δεικτών, ο δείκτης εξωστρέφειας (εξαγωγές προς εγχώρια παραγωγή) διαμορφώθηκε σε 67% το 2024, ενώ ο δείκτης εισαγωγικής διείσδυσης (εισαγωγές προς κατανάλωση) διαμορφώθηκε σε 60%.
Κατανάλωση: Στο 64% των επιπέδων του 2009
Παρά την ανάκαμψη των τελευταίων ετών λόγω τουρισμού, η εγχώρια αγορά δεν έχει επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα. Οι πωλήσεις αποσταγμάτων την τριετία 2023-2025 σταθεροποιούνται περίπου στα 5,1 εκατ. 9λιτρα κιβώτια. Το 2024 διαμορφώθηκαν στα 5,1 εκατ., ελαφρώς χαμηλότερα από το 2023. Ειδικότερα, στο επίσημο εμφιαλωμένο τσίπουρο καταγράφεται αύξηση 7,1% το 2024, με τις πωλήσεις να διαμορφώνονται σε 586 χιλ. 9λιτρα κιβώτια, ενώ σημαντική πτώση καταγράφηκε στην κατανάλωση ούζου (-20,5%), με την κατανάλωση να διαμορφώνεται σε 652 χιλ. 9λιτρα κιβώτια. Η κατανάλωση λοιπών αποσταγμάτων (χωρίς τσίπουρο και ούζο) διαμορφώθηκε το 2024 στα 3,9 εκατ. 9λιτρα κιβώτια, αυξημένη κατά 1,7% σε σύγκριση με το 2023. Με βάση εκτιμήσεις, και το 2025 αναμένεται οριακή μείωση της κατανάλωσης, παραμένοντας κοντά στα 5,1 εκατ. 9λιτρα κιβώτια.
Σε σύγκριση με το 2009, η αγορά βρίσκεται πλέον στο 64% του τότε όγκου πωλήσεων. Η πτώση αυτή αποδίδεται στη μείωση των εισοδημάτων την περίοδο της κρίσης, στις αυξήσεις του ΕΦΚ και του ΦΠΑ, στην αλλαγή καταναλωτικών προτύπων, καθώς και στην υποκατάσταση μεταξύ κατηγοριών ποτών λόγω διαφοροποιημένης φορολόγησης.
Αξιοσημείωτο είναι ότι μεταξύ 2009-2024 εκτιμάται πως χάθηκαν περίπου 25.000 θέσεις εργασίας στην ευρύτερη αλυσίδα αξίας, ενώ το ΑΕΠ μειώθηκε σωρευτικά κατά 717 εκατ. ευρώ εξαιτίας της συρρίκνωσης της αγοράς. Παράλληλα, εκτιμάται υποχώρηση των εισοδημάτων από εργασία κατά 136 εκατ. ευρώ.
Φορολογία: Η Ελλάδα στην κορυφή της ΕΕ στον ΕΦΚ
Η μελέτη καταγράφει ότι η Ελλάδα διαθέτει τον υψηλότερο συντελεστή ΕΦΚ αποσταγμάτων στην ΕΕ-27 σε όρους ισοδυναμίας αγοραστικής δύναμης. Ο ΕΦΚ διαμορφώνεται σήμερα στα 2.548 ευρώ ανά 100 λίτρα αιθυλικής αλκοόλης, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 1.930 ευρώ.
Οι φόροι (ΕΦΚ και ΦΠΑ) αντιστοιχούν στο 55% της τελικής λιανικής τιμής ενός αποστάγματος. Η μέση τιμή είναι 35,1% υψηλότερη σε σχέση με το 2009. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της αύξησης καταγράφηκε την περίοδο 2009-2011, όταν ο σχετικός δείκτης αυξήθηκε κατά 24,3%. Σύμφωνα με τη μελέτη, το σύνολο των φόρων αντιστοιχεί στο 55,1% της τελικής τιμής ενός τυπικού αποστάγματος.
Η αύξηση του ΕΦΚ υπήρξε ιδιαίτερα έντονη την περίοδο 2009-2010, οδηγώντας σε υπερδιπλασιασμό του φόρου σε σχέση με το καθεστώς πριν την κρίση. Συνολικά, τα αποστάγματα έχουν υποστεί 8 αυξήσεις στη φορολογία από το 1998, με τις 4 από αυτές να λαμβάνουν χώρα μέσα σε 18 μήνες στο διάστημα 2009-2010. Η συνολική αύξηση του ΕΦΚ το 2010 ήταν 87% σε σχέση με το 2009 και 125% σε σχέση με το φορολογικό καθεστώς 2005-2008. Το 2025 καταγράφηκε οριακή μεταβολή του τελικού ΕΦΚ, λόγω κατάργησης του χαρτοσήμου 2,4% το οποίο επιβαλλόταν επί του ταμείου χημικών.
Παράνομο εμπόριο και διήμεροι αποσταγματοποιοί
Η υψηλή φορολογική επιβάρυνση ενισχύει τα κίνητρα για μη καταγεγραμμένη κατανάλωση. Η Ελλάδα κατατάσσεται 5η στην ΕΕ ως προς τη μη καταγεγραμμένη κατανάλωση αλκοόλ, με ποσοστό 11,8%. Μόνο την τριετία 2022-2024 κατασχέθηκαν περίπου 500 χιλιάδες λίτρα αλκοολούχων ποτών.
Ιδιαίτερο ζήτημα αποτελεί το προϊόν απόσταξης διήμερων αποσταγματοποιών, το οποίο φορολογείται με σημαντικά χαμηλότερο συντελεστή (περίπου 29% του αντίστοιχου στο εμφιαλωμένο τσίπουρο). Επίσημα δηλώνονται περίπου 2,4 εκατ. λίτρα ετησίως, ωστόσο εκτιμήσεις της αγοράς ανεβάζουν τις πραγματικές ποσότητες σε πολλαπλάσια επίπεδα, με απώλειες φορολογικών εσόδων που υπολογίζονται σε περίπου 47,7 εκατ. ευρώ. Με βάση τα επίσημα στοιχεία, οι δηλωμένες ποσότητες του προϊόντος απόσταξης διήμερων είναι μειωμένες κατά 42% σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο, μετά από αύξηση του ΕΦΚ στη συγκεκριμένη κατηγορία. Επιπλέον, η παραγωγή του παραδοσιακού αποστάγματος διήμερων πραγματοποιείται κυρίως στην Κεντρική Μακεδονία, την Κρήτη και τη Θεσσαλία, με σκοπό την αυτοκατανάλωση ή την εμπορία για την ενίσχυση του γεωργικού εισοδήματος. Φορείς της αγοράς εκτιμούν ότι, πέραν των δηλωμένων ποσοτήτων, παράγονται και πρόσθετες ποσότητες που διοχετεύονται στην αγορά αξιοποιώντας το ειδικό καθεστώς φορολόγησης.
Το σενάριο μείωσης του ΕΦΚ – Τι δείχνουν οι υπολογισμοί
Η μελέτη εξετάζει σενάριο μείωσης του ΕΦΚ από 2.548 ευρώ στα 1.930 ευρώ ανά 100 λίτρα αιθυλικής αλκοόλης, δηλαδή σύγκλιση με τον μέσο όρο της ΕΕ. Σύμφωνα με την ανάλυση, το ΑΕΠ θα ενισχυόταν κατά περίπου 180 εκατ. ευρώ, ενώ η απασχόληση στην αλυσίδα αποσταγμάτων θα αυξανόταν κατά 13.100 θέσεις πλήρους απασχόλησης. Η λιανική τιμή μιας τυπικής φιάλης θα μειωνόταν κατά 13,6%, ενώ οι πωλήσεις εκτιμάται ότι θα αυξάνονταν κατά 8,3%, κυρίως λόγω μετακίνησης ποσοτήτων από το παράνομο στο νόμιμο εμπόριο.
Το δημοσιονομικό ισοζύγιο εκτιμάται ουδέτερο έως οριακά θετικό (+2,4 εκατ. ευρώ), καθώς η απώλεια εσόδων από ΕΦΚ αντισταθμίζεται από αυξημένα έσοδα ΦΠΑ, από φόρους στα κέρδη των επιχειρήσεων και από φόρους εισοδήματος φυσικών προσώπων λόγω ενίσχυσης της απασχόλησης.
Σημαντικό είναι ότι η μελέτη δεν προβλέπει εκρηκτική αύξηση της πραγματικής κατανάλωσης, αλλά μετατόπιση από τη μη καταγεγραμμένη στη νόμιμη αγορά. Η μείωση του ΕΦΚ και η μετακύλιση αυτής της μεταβολής στις τελικές τιμές εκτιμάται ότι μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με το κανάλι διάθεσης, καθώς στη λιανική αγορά είναι πιο πιθανή η μετακύλιση στις τιμές, ενώ στην επιτόπια κατανάλωση (HORECA) είναι πιθανότερο οι μεταβολές των συντελεστών να αποτυπώνονται στα περιθώρια κέρδους και στη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων. Επιπλέον, εξετάζονται και εναλλακτικά σενάρια μείωσης του ΕΦΚ, πέραν της σύγκλισης στον μέσο όρο της ΕΕ.
ΙΟΒΕ – «Ο κλάδος αποσταγμάτων στην Ελλάδα: Συμβολή στην οικονομία και προοπτικές» διαθέσιμο εδώ
Η πλήρης μελέτη είναι διαθέσιμη εδώ.
