Μια ιδιαίτερα άνιση εικόνα ως προς την κατανομή των αγροτικών ενισχύσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτυπώνεται σε πρόσφατη μελέτη που εξετάζει τις πληρωμές της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ). Τα στοιχεία δείχνουν ότι σε ορισμένα κράτη-μέλη, ένα πολύ μικρό ποσοστό δικαιούχων απορροφά δυσανάλογα μεγάλο μέρος των κονδυλίων, την ώρα που η πλειονότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων λειτουργεί σε ένα περιβάλλον αυξημένων οικονομικών πιέσεων.
Η ΚΑΠ αποτελεί ένα από τα βασικά χρηματοδοτικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απορροφώντας περίπου το ένα τρίτο του συνολικού ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, με στόχο τη στήριξη του αγροτικού εισοδήματος, τη διατήρηση της παραγωγής τροφίμων και τη συνοχή των αγροτικών περιοχών. Ωστόσο, σύμφωνα με τα ευρήματα της ανάλυσης, η κατανομή των ενισχύσεων παραμένει έντονα συγκεντρωτική, με μεγάλο μέρος των πληρωμών να κατευθύνεται σε περιορισμένο αριθμό δικαιούχων.
Η μελέτη εξετάζει τη διανομή των πληρωμών της ΚΑΠ για το οικονομικό έτος 2024 σε έξι κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης βασιζόμενη στα επίσημα εθνικά μητρώα δημοσιοποίησης δικαιούχων.
Υψηλή συγκέντρωση ενισχύσεων σε μικρό αριθμό δικαιούχων
Σύμφωνα με τα ευρήματα της ανάλυσης, η συγκέντρωση των αγροτικών ενισχύσεων εμφανίζεται έντονη και συστηματική και στις έξι χώρες που εξετάστηκαν. Αν και τα ποσοστά διαφέρουν ανά κράτος-μέλος, το κοινό χαρακτηριστικό είναι ότι ένα περιορισμένο τμήμα των δικαιούχων απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των πληρωμών της ΚΑΠ. Σε επίπεδο μέσου όρου των έξι χωρών, το ανώτερο 10% των δικαιούχων λαμβάνει περίπου τα δύο τρίτα των συνολικών ενισχύσεων, ενώ το ανώτερο 20% συγκεντρώνει σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα των κονδυλίων. Αντίθετα, το υπόλοιπο 80% των δικαιούχων μοιράζεται λιγότερο από το ένα τέταρτο των διαθέσιμων πόρων.
Ανά χώρα, η εικόνα διαμορφώνεται ως εξής:
Ολλανδία: το ανώτερο 1% των δικαιούχων λαμβάνει περίπου 40% των ενισχύσεων
Ιταλία: το ανώτερο 1% λαμβάνει περίπου 31%
Ισπανία: το ανώτερο 1% λαμβάνει περίπου 28%
Γερμανία: το ανώτερο 1% λαμβάνει περίπου 24%
Τσεχία: το ανώτερο 1% λαμβάνει περίπου 23%
Δανία: το ανώτερο 1% λαμβάνει περίπου 18%
Παράλληλα, σε όλες τις χώρες, το ανώτερο 10% των δικαιούχων συγκεντρώνει ποσοστά που κυμαίνονται από 59% έως 69% των συνολικών ενισχύσεων, ενώ το ανώτερο 20% λαμβάνει από 71% έως 83%, ανάλογα με το κράτος-μέλος.
Ο ρόλος των άμεσων ενισχύσεων βάσει έκτασης
Η μελέτη συνδέει τη συγκέντρωση των πληρωμών με τον τρόπο κατανομής των ενισχύσεων, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης της ΚΑΠ κατανέμεται μέσω άμεσων ενισχύσεων που βασίζονται στην έκταση της καλλιεργούμενης γης. Στο συγκεκριμένο μοντέλο, όσο μεγαλύτερη είναι η έκταση που ελέγχει μια εκμετάλλευση, τόσο υψηλότερο είναι και το ποσό ενίσχυσης που μπορεί να λάβει, ανεξάρτητα από τον αριθμό των απασχολούμενων ή τη δομή της παραγωγής.
Μεγάλοι αποδέκτες και δομή των εκμεταλλεύσεων
Στο πλαίσιο της ανάλυσης παρατίθενται ενδεικτικά παραδείγματα μεγάλων αποδεκτών ενισχύσεων στις χώρες που εξετάστηκαν. Πρόκειται κυρίως για αγροτοβιομηχανικούς ομίλους και μεγάλους γαιοκτήμονες, οι οποίοι λαμβάνουν υψηλά ποσά ενισχύσεων λόγω της έκτασης της γης που ελέγχουν.
Στην Τσεχία, ως χαρακτηριστική περίπτωση αναφέρεται ο όμιλος AGROFERT, πολυκλαδικός αγροτοβιομηχανικός όμιλος με εκτεταμένη γεωργική δραστηριότητα. Στη Δανία, αντίστοιχα, καταγράφεται η Bregentved Gruppen, μεγάλος γαιοκτημονικός όμιλος με χιλιάδες εκτάρια καλλιεργήσιμης γης. Στην Ιταλία, η μελέτη αναδεικνύει τη Bonifiche Ferraresi, τον μεγαλύτερο γαιοκτήμονα της χώρας, με δραστηριότητες που εκτείνονται από την πρωτογενή παραγωγή έως τη μεταποίηση. Στην Ισπανία, ως ενδεικτικός αποδέκτης αναφέρεται η Eurotécnica Agraria, εταιρεία που συνδέεται με εκτεταμένη αγροτική γη.
Η μελέτη επισημαίνει ότι η πραγματική συγκέντρωση των ενισχύσεων ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς μεγάλοι όμιλοι συχνά εμφανίζονται μέσω περισσότερων του ενός νομικών προσώπων στις εθνικές βάσεις δεδομένων και οι συνολικές τους πληρωμές δεν αποτυπώνονται πάντοτε συγκεντρωτικά.
Εναλλακτικές χρήσεις των κονδυλίων
Η μελέτη παραθέτει ενδεικτικά παραδείγματα για το πώς θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν διαφορετικά τα ποσά που λαμβάνουν οι μεγαλύτεροι δικαιούχοι της ΚΑΠ, προκειμένου να αναδειχθεί η κλίμακα των διαθέσιμων πόρων. Τα παραδείγματα βασίζονται σε μέσες εκτιμήσεις κόστους από δημοσιευμένα στοιχεία και δεν συνιστούν δεσμευτικές προτάσεις πολιτικής. Σύμφωνα με την ανάλυση, ποσά της τάξης των 195.000 ευρώ ετησίως θα μπορούσαν να στηρίξουν εκατοντάδες μικρές αγροτικές εκμεταλλεύσεις στην εφαρμογή καλυπτικών καλλιεργειών για ένα έτος. Αντίστοιχα, πληρωμές που φτάνουν τα 16,6 εκατ. ευρώ θα μπορούσαν, ενδεικτικά, να καλύψουν δράσεις μείωσης της κατανάλωσης νερού σε χιλιάδες μικρές εκμεταλλεύσεις, ανάλογα με το κόστος εφαρμογής και τις τοπικές συνθήκες. Η σύγκριση αυτή χρησιμοποιείται στη μελέτη ως εργαλείο απεικόνισης της συγκέντρωσης των ενισχύσεων και της δυνητικής εναλλακτικής αξιοποίησης των πόρων σε πρακτικές με ευρύτερη αγροτική εφαρμογή.
Μεταβολές στη δομή της ευρωπαϊκής γεωργίας
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ανάλυσης, την περίοδο 2007–2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση έχασε σχεδόν δύο εκατομμύρια εμπορικά αγροκτήματα μικρής κλίμακας, γεγονός που αντιστοιχεί σε μείωση 44%. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των πολύ μεγάλων αγροτικών εκμεταλλεύσεων αυξήθηκε κατά 56%. Οι μεταβολές αυτές αποτυπώνουν τη σταδιακή συγκέντρωση της γεωργικής δραστηριότητας σε λιγότερες και μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις.
Η ανάλυση αφορά το οικονομικό έτος 2024 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο εκτείνεται από τις 16 Οκτωβρίου 2023 έως τις 15 Οκτωβρίου 2024. Τα δεδομένα προέρχονται από τις επίσημες εθνικές βάσεις δημοσιοποίησης δικαιούχων αγροτικών ενισχύσεων. Για λόγους συγκρισιμότητας, εξαιρέθηκαν περιπτώσεις χωρίς πληρωμή ή με αρνητικά ποσά, οι οποίες σχετίζονται με επιστροφές ή ανακτήσεις ενισχύσεων προηγούμενων ετών.
Τα ευρήματα δημοσιοποιούνται σε μια περίοδο κατά την οποία ξεκινά ο πολιτικός διάλογος για τη μελλοντική μορφή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται τα κριτήρια κατανομής των ενισχύσεων, η στόχευση της στήριξης και ο ρόλος της ΚΑΠ στη διαμόρφωση της δομής της ευρωπαϊκής γεωργίας τα επόμενα χρόνια.
Διαβάστε ολόκληρη την μελέτη "Who CAPtures the cash?" εδώ
Επίσημες βάσεις δικαιούχων κονδυλίων της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) βρίσκονται εδώ
