Η υγεία του εδάφους αποτελεί βασικό παράγοντα για τη βιωσιμότητα της γεωργικής παραγωγής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με το EU Soil Observatory, το 62% των εδαφών της ΕΕ δεν βρίσκεται σε υγιή κατάσταση, με τα γεωργικά εδάφη να εμφανίζουν ακόμη μεγαλύτερη επιβάρυνση.
Στο πλαίσιο αυτό, η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) 2023-2027 περιλαμβάνει παρεμβάσεις και υποχρεώσεις που συνδέονται με την προστασία και τη βελτίωση των αγροτικών εδαφών. Η μελέτη «Rough estimate of the soil protection potential of the CAP Strategic Plans over the 2023-2027 period» εξετάζει τη δυνητική συμβολή των Στρατηγικών Σχεδίων της ΚΑΠ στη βελτίωση της εδαφικής κατάστασης, βάσει των πρακτικών που υποστηρίζονται.
Η μεθοδολογία της εκτίμησης
Η ανάλυση καλύπτει 13 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Τσεχία, Γερμανία, Δανία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Λετονία, Λουξεμβούργο, Ουγγαρία, Ολλανδία, Πολωνία, Ρουμανία και Φινλανδία – τα οποία επιλέχθηκαν ώστε να εκπροσωπούν διαφορετικές γεωκλιματικές και εδαφικές συνθήκες.
Η μεθοδολογία βασίστηκε σε διαδοχικά στάδια ανάλυσης. Αρχικά επιλέχθηκαν έξι βασικά χαρακτηριστικά εδαφικής υγείας, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως δείκτες αξιολόγησης. Στη συνέχεια αποδόθηκαν συντελεστές επίδρασης σε συγκεκριμένες γεωργικές πρακτικές, με βάση τη βιβλιοθήκη τεκμηρίωσης Farming Practices Evidence Library του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ακολούθησε η συσχέτιση των παρεμβάσεων των Στρατηγικών Σχεδίων της ΚΑΠ και των υποχρεώσεων GAEC με τις αντίστοιχες πρακτικές, ενώ στο τελικό στάδιο εκτιμήθηκε η έκταση εφαρμογής των πρακτικών αυτών σε κάθε κράτος-μέλος, ώστε να προκύψει η δυνητική συνολική επίδρασή τους στους δείκτες εδαφικής υγείας.
Οι δείκτες εδαφικής υγείας που χρησιμοποιήθηκαν στην αξιολόγηση
Η μελέτη εστιάζει αποκλειστικά στις δυνητικές θετικές επιδράσεις των γεωργικών πρακτικών που υποστηρίζονται μέσω των Στρατηγικών Σχεδίων της ΚΑΠ, χωρίς να εξετάζει πιθανές αρνητικές επιδράσεις. Η αξιολόγηση της συμβολής τους βασίστηκε σε έξι βασικούς δείκτες εδαφικής υγείας:
1. Περιεκτικότητα σε οργανικό άνθρακα (SOC)
Αφορά την ποσότητα οργανικής ουσίας στο ανώτερο στρώμα του εδάφους. Ο οργανικός άνθρακας συνδέεται άμεσα με τη γονιμότητα, τη δομή του εδάφους και τη δέσμευση άνθρακα.
2. Απόθεμα αζώτου στο έδαφος
Μετρά τη διαθέσιμη ποσότητα αζώτου στο επιφανειακό στρώμα. Το άζωτο είναι κρίσιμο για την ανάπτυξη των φυτών, αλλά η υπερβολή του μπορεί να δημιουργήσει περιβαλλοντικές πιέσεις.
3. Ικανότητα συγκράτησης νερού
Αποτυπώνει τη δυνατότητα του εδάφους να συγκρατεί νερό διαθέσιμο για τα φυτά. Η βελτίωσή της μειώνει τον κίνδυνο ξηρασίας και περιορίζει την ανάγκη άρδευσης.
4. Πυκνότητα συμπίεσης εδάφους
Σχετίζεται με το πόσο συμπαγές είναι το έδαφος. Η μείωση της συμπίεσης βελτιώνει τον αερισμό, τη διείσδυση του νερού και την ανάπτυξη των ριζών.
5. Απώλειες αζώτου μέσω έκπλυσης και απορροής
Αφορά τη μεταφορά θρεπτικών στοιχείων προς τα υπόγεια και επιφανειακά νερά. Η μείωση αυτών των απωλειών συνδέεται άμεσα με την προστασία της ποιότητας των υδάτων.
6. Διάβρωση εδάφους από νερό
Μετρά την απώλεια γόνιμου εδάφους λόγω βροχής και επιφανειακής απορροής. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες υποβάθμισης των αγροτικών εδαφών στη Μεσόγειο.
Τα συνολικά ευρωπαϊκά αποτελέσματα για τις παρεμβάσεις
Σε επίπεδο παρεμβάσεων (eco-schemes, ENVCLIM, CIS για πρωτεϊνούχα και επενδυτικά μέτρα), η μελέτη εκτιμά τη δυνητική ετήσια βελτίωση των αγροτικών εδαφών στα 13 κράτη-μέλη που εξετάστηκαν.
Συγκεκριμένα, εκτιμάται ότι:
– Η περιεκτικότητα σε οργανικό άνθρακα μπορεί να αυξηθεί από 0,21% έως 1,59% ετησίως.
– Τα αποθέματα αζώτου ενδέχεται να αυξηθούν από 0,38% έως 4,81% ετησίως.
– Η ικανότητα συγκράτησης νερού μπορεί να ενισχυθεί έως 3,04% ετησίως.
– Η έκπλυση και απορροή αζώτου μπορεί να μειωθεί έως 33,67%.
– Η διάβρωση από νερό μπορεί να περιοριστεί έως 38,69%.
Τα ποσοστά αυτά αποτυπώνουν το μέγιστο δυνητικό αποτέλεσμα στις εκτάσεις όπου εφαρμόζονται οι υποστηριζόμενες πρακτικές και βασίζονται σε υποθέσεις της μεθοδολογίας της μελέτης.
Τα αποτελέσματα για την Ελλάδα
Σύμφωνα με τη μελέτη, το ελληνικό Στρατηγικό Σχέδιο της ΚΑΠ εκτιμάται ότι μπορεί να συμβάλει σε ετήσια αύξηση του οργανικού άνθρακα κατά 0,8%, των αποθεμάτων αζώτου κατά 1,0% και της ικανότητας συγκράτησης νερού κατά 0,9%. Παράλληλα, υπολογίζεται δυνητική μείωση της έκπλυσης και απορροής αζώτου κατά 31,4%, καθώς και της διάβρωσης από νερό κατά 38,7%, στις εκτάσεις όπου εφαρμόζονται οι σχετικές παρεμβάσεις.
Ο ρόλος των γεωργικών πρακτικών
Η ανάλυση της μελέτης δεν περιορίζεται μόνο στα ποσοτικά αποτελέσματα, αλλά εξετάζει και ποιες κατηγορίες γεωργικών πρακτικών συμβάλλουν περισσότερο στις εκτιμώμενες βελτιώσεις της εδαφικής υγείας. Σύμφωνα με τα ευρήματα, σημαντικό μέρος της δυνητικής συμβολής των παρεμβάσεων προέρχεται από πρακτικές διαχείρισης εδάφους (κατηγορία S), όπως η διατήρηση φυτικών υπολειμμάτων στο χωράφι και η εξασφάλιση εδαφοκάλυψης. Οι πρακτικές αυτές συνδέονται με θετική επίδραση σε πολλούς από τους δείκτες που εξετάστηκαν, γεγονός που τις καθιστά κεντρικό στοιχείο των εκτιμώμενων αποτελεσμάτων.
Παράλληλα, οι πρακτικές αμειψισποράς και διαφοροποίησης καλλιεργειών (κατηγορία R) εμφανίζουν σημαντική συμβολή στην αύξηση του οργανικού άνθρακα του εδάφους, ενώ επηρεάζουν θετικά και τα αποθέματα αζώτου και την ικανότητα συγκράτησης νερού. Οι πρακτικές που σχετίζονται με στοιχεία τοπίου (κατηγορία L), όπως φυτοφράκτες και περιθώρια αγρών, συνδέονται κυρίως με τη μείωση της διάβρωσης και των απωλειών αζώτου μέσω έκπλυσης και απορροής. Τέλος, η βιολογική γεωργία (κατηγορία O) καταγράφει σημαντική συμβολή στη μείωση της έκπλυσης και απορροής αζώτου, σύμφωνα με τα στοιχεία της ανάλυσης.
Η συμβολή των υποχρεώσεων ΚΓΠΚ
Πέραν των εθελοντικών παρεμβάσεων, η μελέτη εξετάζει και την προστιθέμενη αξία των υποχρεώσεων Καλής Γεωργικής και Περιβαλλοντικής Κατάστασης (GAEC) για την περίοδο 2023–2027, σε σύγκριση με την προηγούμενη προγραμματική περίοδο. Σύμφωνα με την ανάλυση, υποχρεώσεις όπως η διαχείριση κατεργασίας εδάφους (GAEC 5), η ελάχιστη κάλυψη του εδάφους (GAEC 6) και η αμειψισπορά (GAEC 7) εκτιμάται ότι συμβάλλουν επιπλέον στη βελτίωση συγκεκριμένων δεικτών εδαφικής υγείας, ιδίως του οργανικού άνθρακα και της προστασίας από τη διάβρωση, υπό τις παραδοχές της μεθοδολογίας της μελέτης.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι, υπό τις παραδοχές της μελέτης, τα Στρατηγικά Σχέδια μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλός βελτίωσης κρίσιμων εδαφικών δεικτών, εφόσον οι πρακτικές εφαρμοστούν στην προβλεπόμενη έκταση.
Η μελέτη Rough estimate of the soil protection potential of the CAP Strategic Plans (2023–2027) είναι διαθέσιμη εδώ