Σε δημόσια διαβούλευση έθεσε η European Food Safety Authority (EFSA) δύο προσχέδια επιστημονικών γνωμοδοτήσεων που συγκεντρώνουν τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με τη διαχείριση του βακτηρίου Xylella fastidiosa στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι αξιολογήσεις εξετάζουν τόσο στρατηγικές ελέγχου των εντόμων-φορέων του παθογόνου όσο και μεθόδους αντιμετώπισης της ασθένειας στα φυτά και άλλες επιλογές μείωσης του κινδύνου εξάπλωσής της.
Η δημόσια διαβούλευση ξεκίνησε στις 3 Μαρτίου 2026 και θα παραμείνει ανοικτή έως τις 10 Απριλίου 2026, με στόχο τη συγκέντρωση επιστημονικών σχολίων από ερευνητές, φορείς και ενδιαφερόμενους πριν από την οριστική υιοθέτηση των γνωμοδοτήσεων.
Το Xylella fastidiosa και οι νέες επιστημονικές αξιολογήσεις της EFSA
Το βακτήριο Xylella fastidiosa θεωρείται μία από τις σημαντικότερες φυτοϋγειονομικές απειλές για την ευρωπαϊκή γεωργία μετά την πρώτη καταγραφή του στην Ευρώπη το 2013. Προσβάλλει μεγάλο αριθμό καλλιεργειών και δέντρων, ενώ μεταδίδεται από έντομα που τρέφονται από τον χυμό του ξύλωματος των φυτών, γεγονός που καθιστά τον έλεγχο των φορέων και τη διαχείριση της ασθένειας κρίσιμους παράγοντες για τον περιορισμό της εξάπλωσής της. Στο πλαίσιο αυτό, η EFSA παρουσίασε δύο επιστημονικές αξιολογήσεις που εξετάζουν διαφορετικές πτυχές της αντιμετώπισης της ασθένειας.
Η πρώτη επιστημονική αξιολόγηση επικεντρώνεται στις μεθόδους άμεσου ελέγχου των εντόμων-φορέων που μεταδίδουν το βακτήριο, εξετάζοντας την αποτελεσματικότητα διαφορετικών κατηγοριών παρεμβάσεων μέσα από συστηματική ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας και μετα-ανάλυση πειραματικών δεδομένων.
Η δεύτερη αξιολόγηση επικαιροποιεί την προηγούμενη εκτίμηση της EFSA για τα μέτρα διαχείρισης της ασθένειας στα φυτά και συγκεντρώνει νεότερα δεδομένα σχετικά με χημικές, βιολογικές και αγρονομικές παρεμβάσεις που εφαρμόζονται στα φυτά, καθώς και αποτελέσματα από πειραματικές μελέτες.
1η Αξιολόγηση – Άμεσος έλεγχος των εντόμων-φορέων του Xylella fastidiosa
Η πρώτη επιστημονική αξιολόγηση της EFSA εξετάζει τις μεθόδους άμεσου ελέγχου των εντόμων-φορέων του Xylella fastidiosa μέσω συστηματικής ανασκόπησης της διεθνούς βιβλιογραφίας.
Η αναζήτηση πραγματοποιήθηκε σε μεγάλες επιστημονικές βάσεις δεδομένων χωρίς περιορισμούς ως προς τη γλώσσα ή το έτος δημοσίευσης. Από ένα αρχικό σύνολο 1.253 δημοσιεύσεων επιλέχθηκαν 77 μελέτες που πληρούσαν τα κριτήρια αξιολόγησης, ενώ 57 χρησιμοποιήθηκαν στη μετα-ανάλυση για την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων ελέγχου.
Η αξιολόγηση εξέτασε διάφορες κατηγορίες παρεμβάσεων, όπως συνθετικές δραστικές ουσίες, μη συνθετικές ουσίες φυσικής προέλευσης, εντομοπαθογόνους μύκητες, εντομοπαθογόνους νηματώδεις και φυσικούς θηρευτές. Τα περισσότερα μέτρα οδηγούν σε μείωση της επιβίωσης των εντόμων σε σύγκριση με την απουσία παρέμβασης, αν και το επίπεδο αποτελεσματικότητας διαφέρει σημαντικά μεταξύ των μεθόδων.
Οι συνθετικές δραστικές ουσίες που είναι εγκεκριμένες στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζουν τα υψηλότερα επίπεδα αποτελεσματικότητας, ενώ χαμηλότερη δράση καταγράφεται για τους εντομοπαθογόνους μύκητες, τους νηματώδεις, τις μη συνθετικές ουσίες και τους φυσικούς θηρευτές. Σε επίπεδο δραστικών ουσιών, τα πιο συνεπή αποτελέσματα καταγράφηκαν για τις ουσίες cyantraniliprole, deltamethrin και acetamiprid, αν και για αρκετές περιπτώσεις τα διαθέσιμα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.
Η αξιολόγηση επισημαίνει επίσης ότι πολλά πειράματα πραγματοποιούνται υπό ελεγχόμενες συνθήκες, γεγονός που δυσκολεύει τη μεταφορά των αποτελεσμάτων σε πραγματικές συνθήκες αγρού. Παράλληλα, ακόμη και τα πιο αποτελεσματικά μέτρα δεν εξαλείφουν πλήρως τους πληθυσμούς των εντόμων-φορέων, αφήνοντας μέρος του πληθυσμού ικανό να συμβάλει στη μετάδοση του παθογόνου.
2η Αξιολόγηση – Επικαιροποίηση των μέτρων αντιμετώπισης του Xylella fastidiosa στο φυτό (in planta) και άλλων επιλογών μείωσης του κινδύνου
Σε ξεχωριστή επιστημονική γνωμοδότηση, η EFSA εξέτασε τη διεθνή βιβλιογραφία σχετικά με πιθανές μεθόδους αντιμετώπισης του Xylella fastidiosa απευθείας μέσα στο φυτό-ξενιστή (in planta control). Η αξιολόγηση βασίστηκε σε συστηματική ανασκόπηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας και περιέλαβε τόσο εργαστηριακές μελέτες όσο και πειράματα σε φυτά υπό ελεγχόμενες ή αγροτικές συνθήκες.
Συνολικά εξετάστηκαν δεκάδες πειραματικές προσεγγίσεις, μεταξύ των οποίων χημικές ουσίες, βιολογικοί παράγοντες, εκχυλίσματα φυτών, μικροοργανισμοί, αντιμικροβιακά πεπτίδια, μεταλλικά στοιχεία και διάφορες φυσικές ή αγρονομικές παρεμβάσεις. Σε εργαστηριακές δοκιμές (in vitro) αρκετές ουσίες παρουσίασαν αντιβακτηριακή δράση, μειώνοντας σημαντικά την ανάπτυξη του παθογόνου ή την ικανότητά του να σχηματίζει βιοφίλμ. Ωστόσο, τα αποτελέσματα αυτά δεν μεταφράζονται απαραίτητα σε αποτελεσματικό έλεγχο της ασθένειας σε πραγματικές συνθήκες καλλιέργειας.
Όταν οι ίδιες ή παρόμοιες προσεγγίσεις δοκιμάστηκαν σε φυτά, τα αποτελέσματα ήταν πολύ πιο περιορισμένα. Σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρήθηκε μείωση των συμπτωμάτων ή βελτίωση της φυσιολογικής κατάστασης των φυτών, χωρίς όμως ουσιαστική μείωση των πληθυσμών του βακτηρίου μέσα στους φυτικούς ιστούς. Παράλληλα, πολλές από τις μελέτες πραγματοποιήθηκαν σε πειραματικά φυτά ή σε συνθήκες θερμοκηπίου με περιορισμένο αριθμό επαναλήψεων, γεγονός που περιορίζει την αξιοπιστία των συμπερασμάτων.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι, με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, δεν υπάρχει σήμερα μέθοδος που να μπορεί να εξαλείψει το βακτήριο από ήδη μολυσμένο φυτό σε συνθήκες αγρού. Οι περισσότερες προσεγγίσεις μπορούν μόνο να περιορίσουν προσωρινά τα συμπτώματα ή να μειώσουν σε μικρό βαθμό τους πληθυσμούς του παθογόνου.
Για τον λόγο αυτό, οι επιστημονικές αξιολογήσεις καταλήγουν ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση της ασθένειας εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως σε μέτρα πρόληψης, έγκαιρης ανίχνευσης και περιορισμού της εξάπλωσης.
Δήλωση της EFSA για τις νέες αξιολογήσεις
Σχετικά με τις νέες αξιολογήσεις, ο Antonio Vicent Civera, πρόεδρος της Επιτροπής Υγείας Φυτών της EFSA, δήλωσε:
«Οι νέες αυτές αναλύσεις παρέχουν μια επικαιροποιημένη και ολοκληρωμένη εικόνα των διαθέσιμων στοιχείων τόσο για τον έλεγχο των εντόμων-φορέων όσο και για τις στρατηγικές διαχείρισης στα φυτά, ενισχύοντας την επιστημονική βάση για μελλοντικές αποφάσεις σχετικά με το Xylella fastidiosa.»
Πηγές:
-Πρώτη αξιολόγηση: Draft scientific opinion on the direct control of insect vectors of Xylella fastidiosa.
-Δεύτερη αξιολόγηση: Draft scientific opinion on update on in planta control measures and other risk reduction options for Xylella fastidiosa.
-Ανακοίνωση EFSA: Latest Xylella control options reviewed
