Οι νηματώδεις, ένας «αόρατος» εχθρός της δενδροκομίας – Πώς αντιμετωπίζονται με βιολογικές μεθόδους

Οι σύγχρονες προκλήσεις της φυτοπροστασίας, η βιώσιμη γεωργία, οι νέες τεχνολογίες και η προσαρμογή της αγροτικής παραγωγής στις συνθήκες της κλιματικής αλλαγής βρέθηκαν στο επίκεντρο της έναρξης της 9ης Πανελλήνιας Συνάντησης Φυτοπροστασίας, που πραγματοποιήθηκε στην Λάρισα, με τη συμμετοχή επιστημόνων, γεωπόνων, παραγωγών και εκπροσώπων φορέων του πρωτογενούς τομέα.

Την φιλοσοφία της Περιφέρειας Θεσσαλίας για την προστασία της αγροτικής παραγωγής και των υποδομών απέναντι στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής ανέπτυξε ο περιφερειάρχης Θεσσαλίας Δημήτρης Κουρέτας, ανοίγοντας τις εργασίες της πανελλαδικής συνάντησης, ενώ παρουσίασε το σύστημα Πολιτικής Προστασίας, εστιάζοντας τόσο στην πρόληψη και στην έγκαιρη παρακολούθηση των φαινομένων, όσο και στη δημιουργία κατάλληλων υποδομών που συμβάλλουν καθοριστικά στον περιορισμό των συνεπειών των ακραίων καιρικών φαινομένων, καθώς και στην προστασία της αγροτικής γης και της φυτικής παραγωγής. Αναφερόμενος στη σημασία της διοργάνωσης, υπογράμμισε ότι το Συνέδριο αποτελεί σημαντικό πεδίο ανταλλαγής γνώσεων και καλών πρακτικών, με στόχο τη σύνδεση της επιστημονικής έρευνας με την πράξη και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ανταγωνιστικότητας της θεσσαλικής γεωργίας.

Στη σημασία της φυτοπροστασίας για τη διασφάλιση της αγροτικής παραγωγής, την ποιότητα των τροφίμων και τη βιωσιμότητα της ελληνικής γεωργίας αναφέρθηκε ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Χρήστος Κέλλας, κατά την ομιλία του. Ο Υφυπουργός υπογράμμισε ότι η συγκεκριμένη διοργάνωση αποτελεί έναν σημαντικό θεσμό για τον αγροτικό κόσμο της χώρας, καθώς φέρνει κοντά την επιστημονική γνώση, την έρευνα, την παραγωγή και την πολιτεία, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ουσιαστικό διάλογο και ανταλλαγή εμπειρίας.

«Η ανταλλαγή γνώσης και εμπειρίας που πραγματοποιείται σε τέτοιες συναντήσεις αποτελεί βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων στον πρωτογενή τομέα. Η σύνδεση της επιστήμης με την παραγωγή είναι απαραίτητη για να διαμορφώσουμε αποτελεσματικές πολιτικές και βιώσιμες λύσεις για την ελληνική γεωργία», τόνισε χαρακτηριστικά.

Ο κ. Κέλλας αναφέρθηκε εκτενώς στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στον αγροτικό τομέα, σημειώνοντας ότι οι μεταβολές στις κλιματικές συνθήκες επηρεάζουν ήδη τις καλλιέργειες, αυξάνοντας την πίεση από ασθένειες και εχθρούς των φυτών και δημιουργώντας ένα νέο, πιο απαιτητικό περιβάλλον για τους παραγωγούς.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη Θεσσαλία, μια περιοχή με ισχυρή αγροτική ταυτότητα, η οποία τα τελευταία χρόνια αντιμετώπισε σημαντικές δυσκολίες που επηρέασαν την παραγωγή και το εισόδημα των αγροτών. «Οι παραγωγοί της Θεσσαλίας γνωρίζουν καλά τις επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων και των νέων προκλήσεων που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων στάθηκε και συνεχίζει να στέκεται δίπλα στους αγρότες με μέτρα στήριξης για την απώλεια εισοδήματος, προκειμένου να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και της τοπικής οικονομίας», σημείωσε.

Παράλληλα, τόνισε ότι η πρόληψη, η γνώση και η στενή συνεργασία μεταξύ επιστημονικής κοινότητας και παραγωγών αποτελούν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης των νέων προκλήσεων που διαμορφώνονται στον πρωτογενή τομέα. Όπως ανέφερε, η υγεία των φυτών αποτελεί βασικό πυλώνα της γεωργίας, της επισιτιστικής ασφάλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος, ενώ συνδέεται άμεσα με τη βιωσιμότητα των αγροτικών οικοσυστημάτων.

Ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων αναφέρθηκε επίσης στις νέες τεχνολογικές δυνατότητες που αναπτύσσονται στον τομέα της φυτοπροστασίας, επισημαίνοντας ότι η ανάπτυξη νέας γενιάς φυτοπροστατευτικών προϊόντων, η αξιοποίηση βιολογικών μέσων και βιοδιεγερτών, αλλά και η εφαρμογή τεχνολογιών γεωργίας ακριβείας δημιουργούν νέες προοπτικές για τον αγροτικό τομέα. Όπως τόνισε, οι τεχνολογίες αυτές επιτρέπουν στους παραγωγούς να εφαρμόζουν πιο στοχευμένες, αποτελεσματικές και περιβαλλοντικά βιώσιμες πρακτικές, μετατρέποντας τη φυτοπροστασία σε βασικό στοιχείο μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής διαχείρισης των καλλιεργειών.

Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε και στην ευρωπαϊκή εκστρατεία ενημέρωσης #PlantHealth4Life, η οποία έχει στόχο την ευαισθητοποίηση των πολιτών για τη σημασία της υγείας των φυτών και την ανάγκη πρόληψης κινδύνων που απειλούν τη φυτική παραγωγή.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Υφυπουργός στον ρόλο που διαδραματίζει το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων μέσω της Διεύθυνσης Προστασίας Φυτικής Παραγωγής, η οποία αποτελεί τον βασικό θεσμικό μηχανισμό προστασίας του φυτικού κεφαλαίου της χώρας. Όπως εξήγησε, η Διεύθυνση έχει ως βασική αποστολή την πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και την αντιμετώπιση απειλών που προέρχονται από εχθρούς και ασθένειες των φυτών, συμβάλλοντας στη διασφάλιση της προστασίας της φυτικής παραγωγής και της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής γεωργίας.

Παράλληλα, μέσα από τον έλεγχο των φυτοπροστατευτικών προϊόντων και την παρακολούθηση υπολειμμάτων, συμβάλλει στην παραγωγή ασφαλών και ποιοτικών αγροτικών προϊόντων, προστατεύοντας τόσο τη δημόσια υγεία όσο και το περιβάλλον. Ο κ. Κέλλας σημείωσε ακόμη ότι ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην προώθηση σύγχρονων και βιώσιμων πρακτικών φυτοπροστασίας, μέσα από ολοκληρωμένες μεθόδους διαχείρισης των καλλιεργειών και μέσα από το σύστημα γεωργικών προειδοποιήσεων, το οποίο βοηθά τους παραγωγούς να λαμβάνουν έγκαιρα και αποτελεσματικά μέτρα προστασίας των καλλιεργειών τους.

Τόνισε επίσης ότι η Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής συνεργάζεται στενά με τις περιφερειακές υπηρεσίες του Υπουργείου, τις Διευθύνσεις Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής (ΔΑΟΚ), καθώς και με το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, ώστε να διασφαλίζεται η συστηματική παρακολούθηση του φυτικού κεφαλαίου της χώρας και η έγκαιρη ανίχνευση νέων κινδύνων. Παράλληλα, συντονίζει το σύστημα φυτοϋγειονομικών ελέγχων, τα μέτρα καραντίνας και τα επιχειρησιακά σχέδια έκτακτης ανάγκης, ενώ συνεργάζεται με ευρωπαϊκούς φορείς και διεθνείς οργανισμούς για την εφαρμογή των διεθνών προτύπων φυτοϋγείας.

Κλείνοντας την ομιλία του, ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων υπογράμμισε ότι η φυτοπροστασία αποτελεί βασικό εργαλείο για το μέλλον της ελληνικής γεωργίας, σε μια περίοδο αυξανόμενων περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων. Σύμφωνα με τον κ. Κέλλα, τα συμπεράσματα που θα προκύψουν θα αποτελέσουν πολύτιμο οδηγό για την ενίσχυση της ελληνικής γεωργίας και τη διαμόρφωση αποτελεσματικών πολιτικών στον τομέα της φυτοπροστασίας.

Σε πολλές δενδρώδεις καλλιέργειες της χώρας, όπως ελαιώνες, αμπελώνες και δενδρώνες οπωροφόρων, η κόνυζα αποτελεί πλέον ένα από τα ζιζάνια που εμφανίζονται συχνά και μπορούν να κυριαρχήσουν σε αρκετές εκτάσεις. Η παρουσία της στα χωράφια δημιουργεί προβλήματα στη διαχείριση των ζιζανίων και απαιτεί αυξημένη προσοχή από τους παραγωγούς.

Το ζιζάνιο εμφανίζεται ιδιαίτερα σε καλλιέργειες όπου η κατεργασία του εδάφους είναι περιορισμένη ή δεν εφαρμόζεται, γεγονός που ευνοεί την εγκατάσταση και την εξάπλωσή του. Η αποτελεσματική αντιμετώπισή του δεν είναι πάντα εύκολη, καθώς το φυτό διαθέτει χαρακτηριστικά που του επιτρέπουν να πολλαπλασιάζεται και να εξαπλώνεται με ταχύτητα.

Ένα ζιζάνιο με μεγάλη ικανότητα εξάπλωσης

Η κόνυζα είναι ετήσιο φυτό που πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά με σπόρους. Κάθε φυτό μπορεί να παράγει περισσότερους από 100.000 έως 150.000 σπόρους, οι οποίοι χάρη σε ένα ειδικό εξάρτημα που διαθέτουν μεταφέρονται εύκολα με τον άνεμο και διασπείρονται σε μεγάλες αποστάσεις.

Στην Ελλάδα απαντώνται τρία είδη του γένους Conyza: Conyza bonariensis, Conyza canadensis και Conyza albida. Τα είδη αυτά παρουσιάζουν πολλές μορφολογικές ομοιότητες και συχνά είναι δύσκολο να διακριθούν μεταξύ τους. Από πρακτική άποψη, ωστόσο, η ακριβής αναγνώριση του είδους δεν θεωρείται απαραίτητη για την επιλογή των μέτρων αντιμετώπισης, καθώς η συμπεριφορά τους ως προς την καταπολέμηση δεν διαφοροποιείται σημαντικά.

Γιατί η καταπολέμηση δεν είναι εύκολη

Η αντιμετώπιση της κόνυζας παρουσιάζει δυσκολίες για διάφορους λόγους που σχετίζονται με τον τρόπο ανάπτυξης και βιολογίας του φυτού. Στα αρχικά στάδια ανάπτυξης, όταν το φυτό βρίσκεται στο στάδιο του ρόδακα, είναι σχετικά ευαίσθητο τόσο σε καλλιεργητικά μέτρα όσο και σε χημική καταπολέμηση. Ωστόσο, μόλις εμφανιστεί το όρθιο στέλεχος και ξεκινήσει η επιμήκυνσή του, το φυτό αναπτύσσει βαθιά πασσαλώδη ρίζα, γεγονός που του προσδίδει αυξημένη αντοχή. Παράλληλα, η ξυλοποιημένη βάση του στελέχους του δίνει σημαντική ικανότητα αναβλάστησης ακόμη και μετά από καταστροφή του υπέργειου τμήματος.

Επιπλέον, οι σπόροι της κόνυζας φυτρώνουν σε διαφορετικές περιόδους μέσα στο έτος. Ένα πρώτο κύμα φυτρώματος εμφανίζεται κατά τους φθινοπωρινούς μήνες και ακολουθεί ένα δεύτερο με την άνοδο των θερμοκρασιών την επόμενη περίοδο. Τα φυτά που προέρχονται από το φθινοπωρινό φύτρωμα παραμένουν σε στάδιο ρόδακα για μεγάλο διάστημα, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσουν ισχυρό ριζικό σύστημα στο έδαφος. Έτσι, αργότερα είναι δυσκολότερο να καταπολεμηθούν.

Η αποτελεσματικότητα της καταπολέμησης επηρεάζεται επίσης από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Όταν επικρατούν συνθήκες στρες για τα φυτά, όπως ξηρασία ή υψηλές θερμοκρασίες, η αποτελεσματικότητα των επεμβάσεων μειώνεται. Παράλληλα, το ζιζάνιο έχει την ικανότητα να αποκτά ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα που χρησιμοποιούνται επανειλημμένα. Έχει μάλιστα αναφερθεί ανθεκτικότητα σε δραστικές ουσίες που έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως σε πολλές χώρες.

Παράγοντες που ευνοούν την εξάπλωσή της

Η αυξημένη παρουσία της κόνυζας σε πολλές καλλιέργειες δεν είναι τυχαία. Η εφαρμογή συστημάτων καλλιέργειας με περιορισμένη ή μηδενική κατεργασία του εδάφους δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την εγκατάσταση του ζιζανίου, καθώς οι σπόροι του φυτρώνουν επιφανειακά.

Παράλληλα, η πρακτική της επαναλαμβανόμενης χρήσης του ίδιου ζιζανιοκτόνου για την αντιμετώπιση των ζιζανίων έχει συμβάλει στην επικράτηση πληθυσμών που εμφανίζουν ανθεκτικότητα. Όταν η καταπολέμηση δεν είναι πλήρης, τα φυτά που επιβιώνουν συνεχίζουν να παράγουν μεγάλες ποσότητες σπόρων, οι οποίοι διασπείρονται και οδηγούν σε σταδιακή αύξηση των πληθυσμών του ζιζανίου.

Πώς μπορεί να περιοριστεί το πρόβλημα

Η αντιμετώπιση της κόνυζας απαιτεί συνδυασμό μέτρων και προσεκτική διαχείριση των επεμβάσεων. Η καταπολέμηση είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται στα πρώτα στάδια ανάπτυξης του φυτού, πριν αυτό ξεπεράσει το στάδιο του ρόδακα. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η εφαρμογή διαφορετικών ζιζανιοκτόνων και η αποφυγή της συνεχούς χρήσης της ίδιας δραστικής ουσίας, ώστε να μειώνεται ο κίνδυνος ανάπτυξης ανθεκτικότητας. Παράλληλα, η χρήση καλλιεργητικών μέτρων που περιορίζουν την παραγωγή νέων σπόρων συμβάλλει σημαντικά στη σταδιακή μείωση των πληθυσμών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έγκαιρη απομάκρυνση των φυτών που έχουν διαφύγει της καταπολέμησης, πριν προλάβουν να παράγουν σπόρους. Η απομάκρυνση αυτή μπορεί να γίνει είτε με επιφανειακό σκάλισμα είτε με ξερίζωμα, ενώ η απλή χορτοκοπή συχνά δεν είναι επαρκής, καθώς τα φυτά μπορούν να αναβλαστήσουν.

Η σημασία της συνολικής διαχείρισης

Ένα σημαντικό στοιχείο στη διαχείριση της κόνυζας είναι η διάρκεια ζωής των σπόρων της στο έδαφος, η οποία είναι σχετικά μικρή και δεν ξεπερνά τα τρία χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι με συστηματική εφαρμογή μέτρων που περιορίζουν την παραγωγή νέων σπόρων, το πρόβλημα μπορεί να μειωθεί σημαντικά μέσα σε λίγα χρόνια.

Η αποτελεσματικότητα των μέτρων ενισχύεται όταν εφαρμόζονται σε ευρύτερη κλίμακα, καθώς οι σπόροι μπορούν να μεταφερθούν εύκολα από γειτονικές εκτάσεις ή ακαλλιέργητες περιοχές. Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη και συντονισμένη αντιμετώπιση αποτελεί βασικό στοιχείο για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ζιζανίου στις καλλιέργειες.

Επομένως, η αποτελεσματική αντιμετώπιση της κόνυζας βασίζεται στη σωστή διαχείριση και στις έγκαιρες παρεμβάσεις μέσα στην καλλιέργεια. Με συστηματική εφαρμογή των κατάλληλων μέτρων, μπορεί να περιοριστεί η εξάπλωσή της και να μειωθεί σταδιακά η παρουσία της σε δενδρώνες και αμπελώνες.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία,  τεύχος 3/2015. «Το ζιζάνιο Κόνυζα και η αντιμετώπισή του σε δενδρώνες και αμπελώνες». Κ.Ν. Γιαννοπολίτης, σελ. 34–38.

Η παρουσία τρωκτικών στους δενδρώνες είναι ένα πρόβλημα που συχνά υποτιμάται, μέχρι τη στιγμή που εμφανίζονται οι πρώτες ζημιές στα δέντρα. Ποντίκια και αρουραίοι αναζητούν τροφή, νερό και καταφύγιο για να επιβιώσουν και, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν, εγκαθίστανται σε καλλιεργούμενες εκτάσεις όπου μπορούν να καλύψουν αυτές τις ανάγκες. Οι καρποί των δέντρων αποτελούν συχνά πηγή τροφής, ενώ ορισμένα είδη έχουν την ικανότητα να αναρριχώνται εύκολα στα δέντρα. Παράλληλα, τα τρωκτικά μπορούν να ροκανίζουν τον φλοιό, τους βλαστούς ή ακόμη και τις ρίζες των νεαρών κυρίως δέντρων.

Οι ζημιές που προκαλούνται δεν περιορίζονται μόνο στο υπέργειο τμήμα των δέντρων. Σε αρκετές περιπτώσεις καταστρέφεται το κατώτερο τμήμα του κορμού ή το ριζικό σύστημα, ακόμη και κάτω από το επίπεδο του εδάφους, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την ανάπτυξη και την παραγωγικότητα της καλλιέργειας. Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη πρόληψη και η συστηματική διαχείριση του προβλήματος αποτελούν βασικό στοιχείο της σωστής καλλιεργητικής πρακτικής.

Καθαριότητα του δενδρώνα και έλεγχος εγκαταστάσεων

Η διατήρηση του δενδρώνα καθαρού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προληπτικά μέτρα για τον περιορισμό της παρουσίας τρωκτικών. Η ύπαρξη ζιζανίων, φυτικών υπολειμμάτων ή άλλων υλικών δημιουργεί καταφύγια που διευκολύνουν την εγκατάσταση και την επιβίωσή τους. Η άμεση απομάκρυνση των υπολειμμάτων από τα κλαδέματα, καθώς και των πεσμένων καρπών, συμβάλλει σημαντικά στον περιορισμό της τροφής που μπορούν να βρουν τα τρωκτικά στον χώρο της καλλιέργειας. Παράλληλα, η αυτοφυής βλάστηση που προσφέρει κάλυψη καλό είναι να περιορίζεται, ιδιαίτερα κατά μήκος των γραμμών φύτευσης και στην περιφέρεια του δενδρώνα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η καθαριότητα γύρω από τη βάση των κορμών των δέντρων. Ο χώρος σε ακτίνα περίπου 15 έως 30 εκατοστών από τον κορμό καλό είναι να διατηρείται απαλλαγμένος από ζιζάνια, σάπια φύλλα ή άλλα υλικά που μπορούν να λειτουργήσουν ως καταφύγιο. Επιπλέον, η κατεργασία του εδάφους συμβάλλει στον περιορισμό του προβλήματος, καθώς με το όργωμα καταστρέφονται συχνά οι φωλιές και οι υπόγειες σήραγγες των τρωκτικών.

Παράλληλα, οι εγκαταστάσεις που βρίσκονται εντός ή κοντά στον δενδρώνα μπορεί να λειτουργούν ως χώροι φωλιάσματος για ποντίκια και αρουραίους. Αποθήκες ή υπόστεγα θα πρέπει να είναι καλά κλεισμένα ώστε να μην επιτρέπεται η είσοδος των τρωκτικών, ακόμη και από υπόγεια σημεία. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται επίσης στην αποθήκευση προϊόντων και ζωοτροφών, καθώς η παρουσία τους σε ανοιχτούς ή απροστάτευτους χώρους μπορεί να προσελκύσει τα τρωκτικά και να συμβάλει στην εγκατάστασή τους στην περιοχή.

Ρόλος των φυσικών εχθρών

Στη φυσική ρύθμιση των πληθυσμών των τρωκτικών συμβάλλουν και οι φυσικοί τους εχθροί. Αρπακτικά πουλιά όπως κουκουβάγιες και γεράκια, αλλά και άλλα ζώα όπως σκαντζόχοιροι και ερπετά, αποτελούν σημαντικούς θηρευτές και η παρουσία τους στον αγροτικό χώρο μπορεί να βοηθήσει στον περιορισμό του προβλήματος. Επιπλέον, η συχνή παρουσία σκύλων ή γατών στον χώρο της καλλιέργειας λειτουργεί αποτρεπτικά για τα τρωκτικά, καθώς τα κυνηγούν ενστικτωδώς και περιορίζουν τη δραστηριότητά τους.

Προστασία της βάσης των δέντρων

Σε νεαρές φυτείες, όπου οι ζημιές από τρωκτικά μπορεί να είναι πιο έντονες, εφαρμόζονται συχνά μέτρα μηχανικής προστασίας. Η τοποθέτηση προστατευτικών πλεγμάτων γύρω από τη βάση του κορμού μπορεί να αποτρέψει την πρόσβαση των τρωκτικών στο ριζικό σύστημα και στο κατώτερο τμήμα του δέντρου.

Τα πλέγματα τοποθετούνται έτσι ώστε το κάτω μέρος τους να εισέρχεται στο έδαφος σε βάθος περίπου 15 έως 20 εκατοστών, δημιουργώντας ένα φυσικό φράγμα που δυσκολεύει την υπόγεια προσέγγιση των τρωκτικών. Για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, μπορεί να δημιουργηθεί γύρω από το δέντρο ένα μικρό ανάχωμα από υλικά που δυσκολεύουν την κίνηση των τρωκτικών. Σε περιπτώσεις όπου δεν είναι διαθέσιμα έτοιμα υλικά, μπορεί να κατασκευαστεί αυτοσχέδια περίφραξη με συρματόπλεγμα μικρών διακένων ή μεταλλικά φύλλα γύρω από τον κορμό, ώστε να περιορίζεται τόσο η υπέργεια όσο και η υπόγεια πρόσβαση.

Χρήση δολωμάτων και δολωματικών σταθμών

Σε περιπτώσεις όπου η παρουσία τρωκτικών είναι έντονη, μπορεί να χρησιμοποιηθούν τρωκτικοκτόνα δολώματα, τα οποία κυκλοφορούν σε διάφορες μορφές. Τα σκευάσματα αυτά δρουν σε χαμηλές συγκεντρώσεις και μπορούν να εξοντώσουν ποντίκια και αρουραίους ακόμη και μετά από μία μόνο πρόσληψη της απαιτούμενης ποσότητας.

Ωστόσο, τα τρωκτικοκτόνα είναι τοξικά και για άλλα ζώα αλλά και για τον άνθρωπο, γεγονός που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή κατά τη χρήση τους. Για τον λόγο αυτό, η τοποθέτησή τους γίνεται συνήθως μέσα σε ειδικούς δολωματικούς σταθμούς που προστατεύουν το δόλωμα και περιορίζουν την πρόσβαση άλλων οργανισμών. Οι σταθμοί αυτοί μπορούν να τοποθετηθούν κοντά στα δέντρα ή σε σημεία όπου παρατηρείται δραστηριότητα τρωκτικών, ενώ απαιτείται τακτικός έλεγχος για την κατανάλωση του δολώματος και η ανάλογη ανανέωσή του.

Προστασία αρδευτικών συστημάτων

Τα τρωκτικά μπορούν επίσης να προκαλέσουν ζημιές σε υποδομές του δενδρώνα, όπως στους σταλακτηφόρους σωλήνες των αρδευτικών συστημάτων. Σε περιοχές όπου το πρόβλημα είναι έντονο, η εγκατάσταση του συστήματος σε βάθος μέσα στο έδαφος μπορεί να περιορίσει την προσέλκυση των τρωκτικών. Σε διαφορετική περίπτωση, μπορούν να εφαρμοστούν ουσίες που λειτουργούν απωθητικά για την προστασία των σταλακτών.

Διαχείριση του προβλήματος σε επίπεδο περιοχής

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των τρωκτικών δεν εξαρτάται μόνο από τις ενέργειες ενός παραγωγού. Επειδή τα ζώα αυτά μετακινούνται εύκολα και αναζητούν νέους χώρους εγκατάστασης, η διαχείριση του προβλήματος είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται συλλογικά σε επίπεδο περιοχής. Η εφαρμογή προληπτικών μέτρων, η παρακολούθηση της παρουσίας τρωκτικών και η έγκαιρη λήψη μέτρων προστασίας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στον περιορισμό των ζημιών στους δενδρώνες και στη διατήρηση της παραγωγικότητας των καλλιεργειών.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2015, «Προστασία των δένδρων από τα τρωκτικά», Μ. Καλογήρου, σελ. 36–39.

Η καταπολέμηση των ζιζανίων αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις για την καλλιέργεια του βαμβακιού. Η σωστή επιλογή και εφαρμογή των διαθέσιμων μέσων ζιζανιοκτονίας μπορεί να καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την πορεία της καλλιέργειας, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό των ζιζανίων και αποφεύγοντας ταυτόχρονα άσκοπες δαπάνες για τον παραγωγό.

Στην πράξη, οι βαμβακοκαλλιεργητές βασίζονται κυρίως σε γνωστά και δοκιμασμένα ζιζανιοκτόνα, ενώ η αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα ζιζάνια που εμφανίζονται σε κάθε χωράφι και από τις συνθήκες που επικρατούν κατά το φύτρωμα της καλλιέργειας.

Η σημασία της προφυτρωτικής ζιζανιοκτονίας

Στο βαμβάκι η προφυτρωτική ζιζανιοκτονία θεωρείται απαραίτητη πρακτική. Το φυτό παρουσιάζει αργή ανάπτυξη στα πρώτα στάδια μετά το φύτρωμα, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο στον ανταγωνισμό των ζιζανίων. Αν τα ζιζάνια εγκατασταθούν νωρίς, μπορούν εύκολα να υπερισχύσουν και να περιορίσουν σημαντικά την ανάπτυξη της καλλιέργειας.

Παράλληλα, για την καλλιέργεια του βαμβακιού δεν υπάρχουν εκλεκτικά μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα για τα κοινά πλατύφυλλα ζιζάνια, ενώ διαθέσιμα είναι μόνο για την αντιμετώπιση αγρωστωδών. Για τον λόγο αυτό, η εφαρμογή ενός κατάλληλου ζιζανιοκτόνου κατά τη σπορά αποτελεί βασικό εργαλείο για την προστασία της καλλιέργειας στα πρώτα κρίσιμα στάδια.

Επιλογή προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου ανάλογα με τα ζιζάνια

Η επιλογή του κατάλληλου προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα είδη των ζιζανίων που εμφανίζονται στο κάθε χωράφι. Σε χωράφια όπου κυριαρχούν πλατύφυλλα ζιζάνια, ιδιαίτερα από τα πιο δύσκολα είδη όπως αγριοντοματιά, αγριμελιτζάνα και τάτουλας, απαιτείται επιλογή ζιζανιοκτόνου που να παρουσιάζει αυξημένη αποτελεσματικότητα απέναντι σε αυτές τις ομάδες ζιζανίων.

Αντίθετα, όταν στο χωράφι εμφανίζονται κυρίως αγρωστώδη ζιζάνια, όπως η μουχρίτσα ή οι σετάριες, αλλά και ορισμένα κοινά πλατύφυλλα όπως τα βλήτα και η λουβουδιά, προτιμώνται σκευάσματα που μπορούν να καλύψουν αποτελεσματικά αυτές τις κατηγορίες ζιζανίων.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου στο ίδιο χωράφι συνυπάρχουν πολλά αγρωστώδη αλλά και δύσκολα πλατύφυλλα ζιζάνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί συνδυασμός ζιζανιοκτόνων ή επιλογή σκευασμάτων με ευρύτερο φάσμα δράσης, ώστε να επιτευχθεί πιο ολοκληρωμένη αντιμετώπιση.

Πότε εφαρμόζεται το ζιζανιοκτόνο

Η εφαρμογή του προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου μπορεί να γίνει είτε πριν τη σπορά με ενσωμάτωση στο έδαφος είτε επιφανειακά μετά τη σπορά. Η επιλογή της μεθόδου εξαρτάται κυρίως από την υγρασία του εδάφους και τις συνθήκες που αναμένονται κατά το φύτρωμα.

Όταν μετά την εφαρμογή αναμένεται ξηρασία, προτείνεται η εφαρμογή να γίνει λίγο πριν τη σπορά και να ακολουθήσει ελαφρά ενσωμάτωση στο έδαφος σε βάθος περίπου 2 έως 3 εκατοστών. Με τον τρόπο αυτό το ζιζανιοκτόνο τοποθετείται στο βάθος όπου φυτρώνουν οι σπόροι των ζιζανίων, ενώ η σπορά του βαμβακιού πρέπει να γίνεται σε μεγαλύτερο βάθος από εκείνο της ενσωμάτωσης.

Η ενσωμάτωση δεν θεωρείται απαραίτητη όταν μετά τη σπορά αναμένεται βροχή ή όταν πρόκειται να πραγματοποιηθεί πότισμα φυτρώματος, καθώς το νερό μπορεί να συμβάλει στην ενσωμάτωση του ζιζανιοκτόνου στο έδαφος. Ωστόσο, η ενσωμάτωση σε μεγαλύτερο βάθος ή οι έντονες βροχοπτώσεις μπορούν να μεταφέρουν το ζιζανιοκτόνο βαθύτερα στο έδαφος, μέχρι το σημείο όπου αναπτύσσονται οι πρώτες ρίζες του βαμβακιού. Σε τέτοιες περιπτώσεις υπάρχει πιθανότητα να προκληθεί προσωρινό σοκάρισμα της καλλιέργειας.

Συμπληρωματική αντιμετώπιση των ζιζανίων

Ακόμη και όταν εφαρμόζεται προφυτρωτικό ζιζανιοκτόνο, είναι πιθανό ορισμένα ζιζάνια να ξεφύγουν από την αρχική αντιμετώπιση ή να φυτρώσουν αργότερα. Για τον λόγο αυτό μπορεί να χρειαστούν συμπληρωματικές παρεμβάσεις μέχρι το στάδιο που οι γραμμές της καλλιέργειας κλείνουν. Μία βασική πρακτική είναι το μηχανικό σκάλισμα μεταξύ των γραμμών, το οποίο πραγματοποιείται συνήθως μία ή δύο φορές όταν τα ζιζάνια βρίσκονται ακόμη σε μικρό στάδιο ανάπτυξης. Η εργασία αυτή γίνεται σε μικρό βάθος ώστε να απομακρύνονται τα ζιζάνια χωρίς να επηρεάζεται η καλλιέργεια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει κατευθυνόμενος ψεκασμός μεταξύ των γραμμών με μη εκλεκτικό μεταφυτρωτικό ζιζανιοκτόνο, ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση πολυετών ζιζανίων όπως η κύπερη, η περικοκλάδα και η αγριάδα. Η εφαρμογή πρέπει να γίνεται προσεκτικά ώστε να μην φτάνουν σταγονίδια στα φυτά του βαμβακιού. Παράλληλα, υπάρχει η δυνατότητα χρήσης εκλεκτικών μεταφυτρωτικών ζιζανιοκτόνων για την καταπολέμηση ετήσιων και πολυετών αγρωστωδών ζιζανίων, όπως η μουχρίτσα, ο βέλιουρας και η αγριάδα.

Ένα κρίσιμο στάδιο για την πορεία της καλλιέργειας

Η έγκαιρη και σωστά σχεδιασμένη αντιμετώπιση των ζιζανίων αποτελεί βασικό παράγοντα για την ομαλή εγκατάσταση της καλλιέργειας του βαμβακιού. Η επιλογή του κατάλληλου ζιζανιοκτόνου, η σωστή εφαρμογή του και η συμπληρωματική αντιμετώπιση όπου χρειάζεται μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τον ανταγωνισμό των ζιζανίων και να συμβάλουν στην ομαλή πορεία της καλλιέργειας στο χωράφι.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 1/2013, «Η καταπολέμηση ζιζανίων στο βαμβάκι», Κ.Ν. Γιαννοπολίτης, σελ. 30-31.

Η περίοδος της άνοιξης αποτελεί κομβικό στάδιο για τη φυτοπροστασία στα μηλοειδή, καθώς τότε δημιουργούνται οι συνθήκες που καθορίζουν την εξέλιξη της καλλιέργειας και τον κίνδυνο εμφάνισης ασθενειών και εχθρών.

Για τις ασθένειες που απασχολούν αυτή την περίοδο τους μηλεώνες, αλλά και για τη σωστή χρονική στιγμή των επεμβάσεων, μίλησε στον ΑγροΤύπο ο γεωπόνος κ. Γιάννης Μούσιας από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Ορεινά Κισσάβου. Όπως επισημαίνει, η φυτοπροστασία στη μηλιά δεν είναι μια στατική διαδικασία με συγκεκριμένο αριθμό ψεκασμών, αλλά ένα σύστημα συνεχούς παρακολούθησης των φαινολογικών σταδίων του δέντρου, των καιρικών συνθηκών και του ιστορικού κάθε αγροτεμαχίου.

Τα φαινολογικά στάδια και η συχνότητα των επεμβάσεων

Σύμφωνα με τον κ. Μούσια, οι περισσότερες μυκητολογικές ασθένειες ξεκινούν να αποτελούν απειλή από τα πρώτα φαινολογικά στάδια της βλάστησης. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «οι περισσότεροι μύκητες ξεκινάνε από το στάδιο του φουσκώματος των ματιών, όπου υπάρχει η λεγόμενη πράσινη κορυφή, και καταλήγουμε μέχρι τη φάση της ανθοφορίας».

Τα βασικά στάδια στα οποία πραγματοποιούνται επεμβάσεις είναι το φούσκωμα των ματιών, η πράσινη κορυφή, η λευκή ή ρόδινη κορυφή (στάδιο μπουμπουκιού), η έναρξη της άνθισης, η πλήρης άνθιση, η πτώση των πετάλων και η αρχική ανάπτυξη του καρπού.

Ο γεωπόνος σημειώνει ότι, η ανθοφορία αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα στάδια για πολλές ασθένειες, ενώ μετά από αυτό το στάδιο ο κίνδυνος μειώνεται, χωρίς όμως να εκλείπει εφόσον συνεχίζουν να επικρατούν ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας. Στην πράξη, όπως επισημαίνει, η αντιμετώπιση των ασθενειών δεν μπορεί να περιοριστεί σε δύο ή τρεις ψεκασμούς. «Κάθε ασθένεια χρειάζεται παραπάνω από δύο και τρεις εφαρμογές», τονίζει, εξηγώντας ότι την άνοιξη οι συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας είναι ιδανικές για την ανάπτυξη των μυκήτων.

Στα πρώτα στάδια εφαρμόζονται χαλκούχα σκευάσματα για την αντιμετώπιση των διαχειμαζουσών μορφών παθογόνων, ενώ στη συνέχεια χρησιμοποιούνται μυκητοκτόνα σκευάσματα, τα οποία πολλές φορές συνδυάζονται ώστε να αντιμετωπίζονται ταυτόχρονα ασθένειες όπως το φουζικλάδιο και το ωίδιο. Για τον λόγο αυτό εφαρμόζεται εναλλαγή σκευασμάτων και συνδυασμός μυκητοκτόνων, ώστε να επιτυγχάνεται καλύτερη αποτελεσματικότητα, ταυτόχρονη αντιμετώπιση διαφορετικών ασθενειών και περιορισμός της ανάπτυξης ανθεκτικότητας των παθογόνων.

Φουζικλάδιο: Η σημαντικότερη ασθένεια της μηλιάς

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο κ. Μούσιας στο φουζικλάδιο (Venturia inaequalis), το οποίο χαρακτηρίζει ως «το νούμερο ένα πρόβλημα για την περιοχή». Όπως εξηγεί, η σημασία του οφείλεται κυρίως στις υψηλές υγρασίες που επικρατούν σε πολλές μηλοπαραγωγικές περιοχές. «Αν προκύψουν και βροχές μέσα στον μήνα, τότε η ετοιμότητά μας πρέπει να είναι μεγάλη», αναφέρει, εξηγώντας ότι η προσβολή στα πρώτα στάδια μπορεί να προκαλέσει σοβαρές ζημιές.

Οι πρώιμες μολύνσεις μπορούν να επηρεάσουν τόσο τη φυλλική επιφάνεια των δέντρων όσο και τον ίδιο τον καρπό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως σημειώνει, «δεν διορθώνεται εύκολα το πράγμα». Αντίθετα, οι μεταγενέστερες μολύνσεις, που εμφανίζονται μετά την πτώση των πετάλων και κατά την ανάπτυξη του καρπού, είναι συνήθως πιο εύκολες στη διαχείριση και προκαλούν μικρότερη ζημιά.

Παράλληλα, όπως επισημαίνει ο γεωπόνος, το φουζικλάδιο δεν αποτελεί πρόβλημα μόνο για τη συγκεκριμένη καλλιεργητική περίοδο, καθώς οι μολύνσεις μπορεί να παραμείνουν και να δημιουργήσουν πίεση και για την επόμενη χρονιά, δημιουργώντας ουσιαστικά μια «αλυσίδα» προβλημάτων εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.

Ωίδιο και ευαισθησία των ποικιλιών

Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που επισημαίνεται από τον γεωπόνο κ. Μούσια είναι το ωίδιο (Podosphaera leucotricha). Όπως αναφέρει, η ασθένεια αποτελούσε ανέκαθεν πρόβλημα για τη μηλιά, ωστόσο τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, κυρίως λόγω της καλλιέργειας ανοιχτόχρωμων ποικιλιών μήλου στην περιοχή. Όπως εξηγεί, ποικιλίες όπως τα Fuji και τα Gala παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευαισθησία σε σχέση με τα πιο κόκκινα μήλα, γεγονός που αυξάνει την ανάγκη για προσεκτική παρακολούθηση και σωστό πρόγραμμα φυτοπροστασίας.

Βακτηριακό κάψιμο και επεμβάσεις στην ανθοφορία

Το βακτηριακό κάψιμο αποτελεί επίσης σοβαρή απειλή για τα μηλοειδή και η αντιμετώπισή του γίνεται κυρίως την περίοδο της ανθοφορίας. Το παθογόνο βακτήριο (Erwinia amylovora) προσβάλλει τα άνθη και μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα στις ευνοϊκές συνθήκες της άνοιξης. Όπως αναφέρει ο κ. Μούσιας, «οι επεμβάσεις γίνονται πάνω στην εποχή της ανθοφορίας με χαλκούχα σκευάσματα που επιτρέπονται να χρησιμοποιηθούν εκείνη την εποχή, όπως είναι ο ιοντικός χαλκός».

Οι εφαρμογές πραγματοποιούνται επαναλαμβανόμενα κατά την ανθοφορία, καθώς η άνθιση των λουλουδιών δεν γίνεται ταυτόχρονα. Παράλληλα, συχνά χρησιμοποιείται και βιολογικό σκεύασμα με Bacillus, το οποίο ανταγωνίζεται το παθογόνο βακτήριο καταλαμβάνοντας τον ίδιο χώρο. Όπως εξηγεί, «το άλλο βακτήριο ουσιαστικά καταλαμβάνει τον χώρο και δεν επιτρέπει να αναπτυχθεί το κακό βακτήριο»

Εχθροί της περιόδου: έντομα και ακάρεα

Εκτός από τις ασθένειες, την ίδια περίοδο εμφανίζονται και σημαντικοί εντομολογικοί εχθροί. Ο κ. Μούσιας αναφέρει ότι πριν από την ανθοφορία πρέπει να αντιμετωπίζονται προληπτικά οι εχθροί που μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα, καθώς «πάνω στην περίοδο της ανθοφορίας οι εφαρμογές είναι περιορισμένες, γιατί τα περισσότερα εντομοκτόνα είναι μελισσοτοξικά».

Για τον λόγο αυτό, οι επεμβάσεις πραγματοποιούνται στα προανθικά στάδια, από το φούσκωμα των ματιών μέχρι και λίγο πριν την άνθιση. Οι κυριότεροι εχθροί που εμφανίζονται αυτή την περίοδο είναι ο ανθονόμος, η μελίγκρα, ο τετράνυχος, καθώς και τα αυγά εντόμων και ακάρεων που διαχειμάζουν στο δέντρο. Η καταπολέμησή τους γίνεται κυρίως με θερινούς πολτούς σε συνδυασμό με εντομοκτόνα, ώστε να αντιμετωπίζονται τόσο τα έντομα όσο και τα αυγά που έχουν παραμείνει από την προηγούμενη χρονιά.

Η φυτοπροστασία δεν είναι ίδια για όλα τα αγροτεμάχια

Όπως επισημαίνει ο γεωπόνος κ. Μούσιας, υπάρχουν περιοχές με μεγαλύτερη υγρασία όπου οι παραγωγοί πρέπει να είναι πιο προσεκτικοί και να εφαρμόζουν συχνότερα επεμβάσεις. «Υπάρχουν πιο επικίνδυνες περιοχές από άποψη υγρασίας και θερμοκρασίας», σημειώνει, τονίζοντας ότι το ιστορικό κάθε αγροτεμαχίου παίζει καθοριστικό ρόλο στον τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών. Ακόμη και μέσα στην ίδια καλλιέργεια μπορεί να υπάρχουν ποικιλίες με διαφορετική ευαισθησία, γεγονός που επηρεάζει τη συχνότητα των εφαρμογών. Ωστόσο, στην πράξη οι παραγωγοί συχνά ψεκάζουν ολόκληρο το κτήμα ταυτόχρονα, για πρακτικούς λόγους.

Παράλληλα, ο κ. Μούσιας επισημαίνει ότι η επιτυχία της φυτοπροστασίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τη συνεργασία μεταξύ γεωπόνου και παραγωγού. «Υπάρχουν αγρότες που συνεργάζονται καλύτερα και άλλοι που εφαρμόζουν τη δική τους τακτική», σημειώνει. Συχνά παρατηρείται το φαινόμενο ο παραγωγός να αυξάνει τη δόση ή τη συχνότητα των ψεκασμών από φόβο για πιθανή ζημιά, πιστεύοντας ότι έτσι θα έχει καλύτερο αποτέλεσμα. Ωστόσο, όπως τονίζει, αυτή η πρακτική μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα τόσο στο περιβάλλον όσο και στο ίδιο το φυτό. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και περιπτώσεις παραγωγών που περιορίζουν τις εφαρμογές για οικονομικούς λόγους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ζημιές στην καλλιέργεια.

Οι εκπρόσωποι των κρατών μελών ενέκριναν, σήμερα Τετάρτη (4/3), τη θέση του Συμβουλίου σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής για παράταση ορισμένων περιόδων προστασίας δεδομένων σχετικά με τα βιοκτόνα.

Η πρόταση αποτελεί μέρος της λεγόμενης νομοθετικής δέσμης «Omnibus X» στο πλαίσιο της ατζέντας απλούστευσης της ΕΕ

Η δέσμη μέτρων στοχεύει στη μείωση του διοικητικού κόστους και των διοικητικών επιβαρύνσεων, διατηρώντας παράλληλα τις πολύ αυστηρές απαιτήσεις της ΕΕ για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών, την υγεία και την προστασία του περιβάλλοντος.

Μετά την έγκριση της εντολής του Συμβουλίου, η προεδρία αναμένεται να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

«Η προώθηση της ατζέντας απλούστευσης για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών είναι το κλειδί για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας των βιομηχανιών μας. Η συμφωνία σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Με την παράταση ορισμένων περιόδων προστασίας δεδομένων, το μέτρο διασφαλίζει δίκαιη μεταχείριση των εταιρειών και διατηρεί τον θεμιτό ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά. Προσβλέπουμε σε μια ταχεία συμφωνία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενόψει της επικείμενης πλήρους αξιολόγησης των κανόνων της ΕΕ για τα βιοκτόνα», επισήμανε η Μαριλένα Ραούνα, υφυπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου.

Λόγω καθυστερήσεων στην αναθεώρηση των υφιστάμενων δραστικών ουσιών σε βιοκτόνα προϊόντα, η περίοδος προστασίας για τα δεδομένα που δημιουργούνται έληξε στις 31 Δεκεμβρίου 2025. Για να διασφαλιστεί η δίκαιη αποζημίωση των κατόχων δεδομένων, η Επιτροπή πρότεινε την ευθυγράμμιση της περιόδου προστασίας δεδομένων με το εκτεταμένο πρόγραμμα αναθεώρησης έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030.

Η παράταση αυτή στοχεύει στην εξισορρόπηση των συμφερόντων των ενδιαφερόμενων μερών και στη διασφάλιση της κανονιστικής δικαιοσύνης, εν αναμονή της πλήρους αξιολόγησης του κανονισμού το 2026-2027.

Με στόχο να διατηρηθεί η περίοδος κατά την οποία τα δεδομένα παραμένουν απροστάτευτα όσο το δυνατόν συντομότερη, η Προεδρία αντιμετώπισε την πρόταση με ύψιστη προτεραιότητα. Τα κράτη μέλη συμμερίστηκαν σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση του επείγοντος και, υπό αυτή την προοπτική, υποστήριξαν την πρόταση της Επιτροπής.

Ιστορικό

Τον Οκτώβριο του 2024, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη, κατά προτεραιότητα, να προωθήσουν το έργο, ιδίως ως απάντηση στις προκλήσεις που εντοπίστηκαν στις εκθέσεις των Enrico Letta («Πολύ περισσότερο από μια αγορά») και Mario Draghi («Το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας»). Στη συνέχεια, η δήλωση της Βουδαπέστης της 8ης Νοεμβρίου 2024 ζήτησε την «έναρξη μιας επανάστασης απλοποίησης», διασφαλίζοντας ένα σαφές, απλό και έξυπνο κανονιστικό πλαίσιο για τις επιχειρήσεις και μειώνοντας δραστικά τον διοικητικό, κανονιστικό και τον φόρτο υποβολής εκθέσεων, ιδίως για τις ΜΜΕ.

Από τον Φεβρουάριο του 2025, σε συνέχεια της έκκλησης των ηγετών της ΕΕ σε εκείνη και σε επόμενες συνόδους, η Επιτροπή έχει προτείνει δέκα δέσμες «Omnibus» με στόχο την απλούστευση της ισχύουσας νομοθεσίας για τη βιωσιμότητα, τις επενδύσεις, τη γεωργία, τις μικρές και μεσαίες κεφαλαιοποιήσεις, την ψηφιοποίηση και τις κοινές προδιαγραφές, την αμυντική ετοιμότητα, τα χημικά προϊόντα, τα ψηφιακά ζητήματα, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης, το περιβάλλον, τον αυτοκινητοβιομηχανικό τομέα, και μια δέκατη Omnibus για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών τον Δεκέμβριο του 2025. Η πρωτοβουλία αυτή απορρέει από έναν ευρύτερο πολιτικό στόχο της ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, μειώνοντας το διοικητικό φόρτο των επιχειρήσεων και δημιουργώντας ευνοϊκότερες συνθήκες για τη δραστηριότητά τους στην ΕΕ.

Η παρουσία ζιζανίων στον αραβόσιτο αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την επιτυχία της καλλιέργειας. Ο ανταγωνισμός για νερό, θρεπτικά στοιχεία και φως συχνά περιορίζει την ανάπτυξη των φυτών και μπορεί να επηρεάσει άμεσα το οικονομικό αποτέλεσμα για τον παραγωγό. Για τον λόγο αυτό, η σωστή διαχείριση των ζιζανίων δεν αποτελεί απλώς μια καλλιεργητική πρακτική, αλλά βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση της παραγωγικότητας της καλλιέργειας.

Οι επεμβάσεις για την καταπολέμηση των ζιζανίων συνεπάγονται σημαντικό κόστος, το οποίο όμως μπορεί να αποδώσει μόνο όταν επιτυγχάνεται αποτελεσματικός έλεγχος χωρίς να προκαλείται ζημιά στην καλλιέργεια. Στην πράξη, η επιτυχία εξαρτάται από τον συνδυασμό σωστής επιλογής μέσων, ορθής εφαρμογής και συμπληρωματικών καλλιεργητικών πρακτικών.

Η σωστή επιλογή ζιζανιοκτόνου

Στον αραβόσιτο υπάρχουν πολλές διαθέσιμες λύσεις για την αντιμετώπιση των ζιζανίων, γεγονός που δίνει στον παραγωγό τη δυνατότητα να επιλέξει την καταλληλότερη στρατηγική. Η επιλογή αυτή δεν είναι πάντα εύκολη και απαιτεί καλή γνώση της καλλιέργειας και των συνθηκών του χωραφιού. Πρώτος και βασικός παράγοντας είναι τα ίδια τα ζιζάνια που υπάρχουν ή αναμένεται να εμφανιστούν στο χωράφι. Η σύνθεση των ειδών και το στάδιο ανάπτυξής τους πρέπει να συνδυάζεται με το φάσμα δράσης των διαθέσιμων ζιζανιοκτόνων και με τον χρόνο εφαρμογής τους. Ο στόχος είναι να επιλεγούν εκείνα που εξασφαλίζουν τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα απέναντι στα συγκεκριμένα ζιζάνια.

Εξίσου σημαντική είναι η αμειψισπορά, δηλαδή η καλλιέργεια που θα ακολουθήσει τον αραβόσιτο στο ίδιο χωράφι. Ορισμένα ζιζανιοκτόνα μπορεί να επιβάλλουν περιορισμούς στις επόμενες καλλιέργειες και αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον σχεδιασμό της διαχείρισης του αγρού. Παράλληλα, πρέπει να εξετάζονται οι πιθανότητες πρόκλησης ζημιών στην καλλιέργεια ή σε γειτονικές ευαίσθητες καλλιέργειες. Ορισμένοι συνδυασμοί προϊόντων ή συγκεκριμένες συνθήκες εφαρμογής μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα φυτοτοξικότητας, τα οποία χρειάζεται να αποφεύγονται.

Τέλος, καθοριστικό ρόλο παίζουν ο τύπος του εδάφους και το στάδιο ανάπτυξης της καλλιέργειας, καθώς και οι επικρατούσες καιρικές συνθήκες. Η επιλογή του κατάλληλου χρόνου εφαρμογής επηρεάζει άμεσα την αποτελεσματικότητα της επέμβασης.

Η σημασία της σωστής εφαρμογής

Ακόμη και η καλύτερη επιλογή ζιζανιοκτόνου μπορεί να μην αποδώσει αν δεν εφαρμοστεί σωστά. Η ομοιόμορφη κατανομή της σωστής δόσης σε όλη την επιφάνεια του χωραφιού αποτελεί βασική προϋπόθεση για αποτελεσματικό έλεγχο των ζιζανίων. Το ψεκαστικό μηχάνημα πρέπει να βρίσκεται σε καλή κατάσταση και να ρυθμίζεται σωστά πριν από κάθε εφαρμογή. Η χρήση ψεκαστικών ράμπας με κατάλληλα μπεκ και αντλία χαμηλής πίεσης συμβάλλει στη σωστή διασπορά του ψεκαστικού υγρού. Εξίσου σημαντική είναι η σταθερή ταχύτητα κίνησης του μηχανήματος, ώστε να αποφεύγονται τόσο οι αψέκαστες ζώνες όσο και οι διπλοψεκασμοί.

Ο έλεγχος του εξοπλισμού πρέπει να γίνεται τακτικά και να περιλαμβάνει τη συντήρηση των μηχανικών μερών, τον έλεγχο των μπεκ και τη μέτρηση του όγκου νερού που εφαρμόζεται ανά στρέμμα. Η δοσολογία των ζιζανιοκτόνων υπολογίζεται πάντοτε ανά στρέμμα και όχι σε σχέση με τον όγκο του νερού. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στην τήρηση των οδηγιών που αναγράφονται στην ετικέτα των σκευασμάτων. Εκεί περιλαμβάνονται οι απαραίτητες προφυλάξεις για την προστασία του χειριστή, του περιβάλλοντος και της καλλιέργειας.

Παράγοντες που επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα

Η δράση των ζιζανιοκτόνων επηρεάζεται από αρκετούς παράγοντες που σχετίζονται με το έδαφος και τις συνθήκες της εφαρμογής. Για τα προφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, η δόση πρέπει να προσαρμόζεται στον τύπο του εδάφους. Τα ελαφρά εδάφη απαιτούν χαμηλότερες δόσεις, ενώ στα βαριά εδάφη χρησιμοποιούνται υψηλότερες.

Σε εδάφη με υψηλή περιεκτικότητα σε οργανική ουσία η αποτελεσματικότητα των προφυτρωτικών ζιζανιοκτόνων μειώνεται σημαντικά, ενώ σε πολύ ελαφρά και αμμώδη εδάφη υπάρχει κίνδυνος πρόκλησης ζημιάς στην καλλιέργεια. Η υγρασία του εδάφους παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς σε ξηρές συνθήκες μπορεί να χρειαστεί άρδευση μετά την εφαρμογή για την ενεργοποίηση του ζιζανιοκτόνου. Οι καιρικές συνθήκες μετά την εφαρμογή επηρεάζουν επίσης το αποτέλεσμα. Έντονες βροχοπτώσεις ή χαμηλές θερμοκρασίες μπορεί να μειώσουν την αποτελεσματικότητα και να αυξήσουν τον κίνδυνο φυτοτοξικότητας.

Στα μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα ιδιαίτερη σημασία έχει ο σωστός χρόνος επέμβασης. Η εφαρμογή πρέπει να γίνεται όταν τα ζιζάνια βρίσκονται ακόμη σε ευαίσθητο στάδιο ανάπτυξης, ενώ παράλληλα πρέπει να τηρούνται τα όρια ασφαλείας για την καλλιέργεια. Σε περιπτώσεις όπου το φύτρωμα των ζιζανίων γίνεται σταδιακά, δύο εφαρμογές με μειωμένη δόση σε μικρό χρονικό διάστημα μπορούν να δώσουν καλύτερα αποτελέσματα.

Η ολοκληρωμένη διαχείριση των ζιζανίων

Η αντιμετώπιση των ζιζανίων στον αραβόσιτο δεν πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στα ζιζανιοκτόνα. Η μακροχρόνια επιτυχία της καλλιέργειας εξαρτάται από τον συνδυασμό χημικών και καλλιεργητικών μέτρων. Η εγκατάσταση μιας εύρωστης καλλιέργειας αποτελεί βασικό παράγοντα επιτυχίας. Η σωστή προετοιμασία του χωραφιού, η επιλογή κατάλληλου σπόρου, η ισορροπημένη λίπανση και η σωστή άρδευση συμβάλλουν στην ταχεία ανάπτυξη των φυτών. Μια δυναμική καλλιέργεια μπορεί να ανταγωνιστεί αποτελεσματικά πολλά ζιζάνια και να περιορίσει την εξάπλωσή τους.

Η αμειψισπορά αποτελεί επίσης σημαντικό εργαλείο. Η εναλλαγή του αραβοσίτου με άλλες καλλιέργειες συμβάλλει στη μείωση της επικράτησης ορισμένων ζιζανίων που ευνοούνται από τη μονοκαλλιέργεια και βοηθά στη διατήρηση της ισορροπίας στο χωράφι.

Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στα ζιζάνια που καταφέρνουν να διαφύγουν από τις εφαρμογές. Αν δεν αντιμετωπιστούν εγκαίρως, μπορούν να πολλαπλασιαστούν και να δημιουργήσουν μεγαλύτερα προβλήματα τα επόμενα χρόνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούν να αξιοποιηθούν συμπληρωματικά μέτρα, όπως μηχανικό σκάλισμα ή κατευθυνόμενοι ψεκασμοί μεταξύ των γραμμών.

Ένα κρίσιμο κομμάτι της καλλιέργειας

Η αντιμετώπιση των ζιζανίων αποτελεί βασικό στοιχείο για την ομαλή ανάπτυξη της καλλιέργειας του αραβοσίτου. Η σωστή διαχείριση του προβλήματος, με κατάλληλη επιλογή και εφαρμογή των διαθέσιμων μέσων, μπορεί να περιορίσει σημαντικά τον ανταγωνισμό των ζιζανίων. Για τον παραγωγό, η έγκαιρη και σωστά σχεδιασμένη αντιμετώπιση συμβάλλει τόσο στην προστασία της καλλιέργειας όσο και στη διατήρηση της παραγωγικότητας του χωραφιού σε βάθος χρόνου.

Πηγή: Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2009, «Αντιμετώπιση των ζιζανίων στον αραβόσιτο», Κ.Ν. Γιαννοπολίτης, σελ. 26–28.

Με ιδιαίτερα αυξημένο ενδιαφέρον και συμμετοχή πραγματοποιήθηκε, την Πέμπτη (26 Φεβρουαρίου), στο Μεσολόγγι, η ενημερωτική ημερίδα της BASF με θέμα η σύγχρονη αντιμετώπιση των ασθενειών της ελιάς, που ανέδειξε τη σημασία της επιστημονικά τεκμηριωμένης ενημέρωσης για τον ελαιοκομικό τομέα, σε μία περίοδο όπου οι προκλήσεις για την καλλιέργεια είναι συνεχώς αυξανόμενες.

Η εκδήλωση φιλοξενήθηκε στο κτήριο της Περιφερειακής Ενότητας Αιτωλοακαρνανίας και τελούσε υπό την αιγίδα της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και της ΔΟΕΠΕΛ, αναδεικνύοντας τη σημασία της συνεργασίας θεσμών, επιστημονικής κοινότητας και αγοράς.

Πρακτική γνώση με επίκεντρο τον σύγχρονο ελαιώνα

Στο επίκεντρο των ομιλιών βρέθηκαν οι σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο ελαιώνας, καθώς και η ανάγκη για έγκαιρη και ορθολογική διαχείριση των ασθενειών, με βάση τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα.
Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν παρουσιάσεις που εστίασαν:

• στην αναγκαιότητα της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης των ασθενειών,
• στη σύνδεση επιστημονικής έρευνας και την εφαρμογής της στο χωράφι,
• και στη σημασία της ορθολογικής φυτοπροστασίας στη διασφάλισης της ποιότητας και της παραγωγικότητας.

Ενεργός διάλογος και ανταλλαγή εμπειριών

Σημαντικό στοιχείο της ημερίδας, ήταν ο γόνιμος δυναμικός διάλογος που αναπτύχθηκε μεταξύ ομιλητών, παραγωγών και γεωπόνων. Μέσα από ερωτήσεις, παρεμβάσεις και ανταλλαγή εμπειριών αναδείχθηκε η ανάγκη για πρακτικές, εφαρμόσιμες λύσεις που ανταποκρίνονται στις πραγματικές συνθήκες της ελληνικής ελαιοκαλλιέργειας.
Η ανταλλαγή εμπειριών και προβληματισμών επιβεβαίωσε τον ρόλο της ημερίδας ως σημείο συνάντησης γνώσης και πράξης, με κοινό στόχο τη θωράκιση της παραγωγής.

Συνεργασία για ένα βιώσιμο μέλλον της ελληνικής ελιάς

Μέσα από τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία αναδείχθηκε η σημασία της συνεργασίας μεταξύ επιστημονικών φορέων και παραγωγών, με στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της βιωσιμότητας της ελληνικής ελαιοκαλλιέργειας.
Η μεγάλη συμμετοχή των παραγωγών επιβεβαιώνει ότι η συνεχής ενημέρωση και η πρόσβαση σε αξιόπιστη γνώση αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την προσαρμογή του κλάδου στις σύγχρονες προκλήσεις.

Δέσμευση για συνεχή στήριξη του πρωτογενούς τομέα

Η BASF, μέσα από δράσεις ενημέρωσης και επιμόρφωσης όπως η συγκεκριμένη ημερίδα, συνεχίζει να στηρίζει έμπρακτα τον Έλληνα παραγωγό, επενδύοντας στη γνώση, τον διάλογο και τη συνεργασία με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς για την βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα.

Η ανάπτυξη ανθεκτικότητας των ζιζανίων στα ζιζανιοκτόνα αποτελεί πλέον ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα στη σύγχρονη γεωργία. Το φαινόμενο δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις ούτε περιορίζεται σε συγκεκριμένες καλλιέργειες. Αντίθετα, πρόκειται για μια πραγματικότητα που καταγράφεται διεθνώς και στη χώρα μας, επηρεάζοντας τόσο τις ετήσιες όσο και τις πολυετείς καλλιέργειες και αυξάνοντας το κόστος και τη δυσκολία διαχείρισης των αγρών.

Πότε ένα ζιζάνιο θεωρείται ανθεκτικό

Ως ανθεκτικότητα ορίζεται η επίκτητη και κληρονομούμενη ικανότητα ορισμένων βιότυπων ενός ζιζανίου να επιβιώνουν μετά την εφαρμογή της συνιστώμενης δόσης ενός ζιζανιοκτόνου στο οποίο ο αρχικός πληθυσμός ήταν ευαίσθητος. Η ανθεκτικότητα μπορεί να είναι απλή, διασταυρωτή ή πολλαπλή και για την επιβεβαίωσή της απαιτείται συγκεκριμένη ερευνητική διαδικασία. Σημαντικό είναι να διαχωρίζεται η ανθεκτικότητα από τη φυσική αντοχή. Στην περίπτωση της φυσικής αντοχής, το ζιζάνιο δεν ήταν ποτέ ευαίσθητο στη συγκεκριμένη δραστική ουσία, ενώ στην ανθεκτικότητα πρόκειται για εξέλιξη που προέκυψε μετά από επαναλαμβανόμενη έκθεση.

Η εικόνα σε παγκόσμιο επίπεδο

Η ένταση του προβλήματος έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Η συχνή και εκτεταμένη χρήση συγκεκριμένων τρόπων δράσης, η μη εναλλαγή ζιζανιοκτόνων, η μονοκαλλιέργεια και η απουσία ολοκληρωμένης διαχείρισης ζιζανίων συνέβαλαν στην αύξηση των ανθεκτικών πληθυσμών. Η ανθεκτικότητα έχει καταγραφεί σε μεγάλο αριθμό ειδών ζιζανίων και αφορά τις περισσότερες ομάδες ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης. Ιδιαίτερα συχνά προβλήματα έχουν αναφερθεί σε ζιζανιοκτόνα που δρουν ως αναστολείς του ενζύμου ALS και του ενζύμου ACCase, ενώ η εκτεταμένη χρήση του glyphosate έχει επίσης οδηγήσει στην επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών σε διαφορετικά είδη, τόσο αγρωστώδη όσο και πλατύφυλλα. Ιδιαίτερη σημασία έχει και το φαινόμενο της πολλαπλής ανθεκτικότητας, όπου το ίδιο ζιζάνιο εμφανίζει αντοχή σε περισσότερους από έναν τρόπους δράσης. Η εξέλιξη αυτή περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές ελέγχου και καθιστά πιο απαιτητική τη διαχείριση των καλλιεργειών.

Τα δεδομένα από την Ελλάδα

Και στην Ελλάδα έχουν επιβεβαιωθεί αρκετές περιπτώσεις ανθεκτικότητας. Ανθεκτικοί βιότυποι έχουν καταγραφεί τόσο σε αγρωστώδη όσο και σε πλατύφυλλα ζιζάνια. Οι περιπτώσεις αφορούν καλλιέργειες όπως σιτάρι, ρύζι, βαμβάκι και πατάτα, αλλά και πολυετείς καλλιέργειες όπως ελιά, αμπέλι, εσπεριδοειδή, μηλοειδή και πυρηνόκαρπα. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχει ήδη διαπιστωθεί διασταυρωτή ή και πολλαπλή ανθεκτικότητα. Μεταξύ των ειδών για τα οποία έχουν καταγραφεί ανθεκτικοί βιότυποι περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η μουχρίτσα, η λεπτή ήρα, η παπαρούνα, το βλήτο, η κόνυζα και η αγριοβρώμη, σε διαφορετικές δραστικές ουσίες και τρόπους δράσης.

Πρόληψη και καλλιεργητικές παρεμβάσεις

Η διαχείριση της ανθεκτικότητας ξεκινά από την πρόληψη και εντάσσεται στη λογική της ολοκληρωμένης διαχείρισης των ζιζανίων. Κρίσιμο στοιχείο αποτελεί η εγκατάσταση της καλλιέργειας σε αγρούς με χαμηλές πυκνότητες ζιζανίων και ο έλεγχος στα πρώτα στάδια ανάπτυξης. Όταν η καλλιέργεια αναπτυχθεί χωρίς έντονο ανταγωνισμό έως το κλείσιμο της φυτείας, οι συνθήκες σκίασης και εδαφικής θερμοκρασίας περιορίζουν την εμφάνιση νέων ζιζανίων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρήση καθαρού σπόρου, απαλλαγμένου από σπόρους ζιζανίων, καθώς και η αποφυγή μεταφοράς πολλαπλασιαστικού υλικού μέσω μηχανημάτων, υπολειμμάτων καλλιεργειών ή οργανικής λίπανσης. Ο σχολαστικός καθαρισμός των γεωργικών μηχανημάτων και ο έλεγχος των ζιζανίων σε γειτονικές ακαλλιέργητες περιοχές συμβάλλουν στον περιορισμό της διασποράς, ενώ η συστηματική καταγραφή της ζιζανιοχλωρίδας βοηθά στην έγκαιρη ανίχνευση πιθανών φαινομένων ανθεκτικότητας.

Παράλληλα, καλλιεργητικές πρακτικές όπως η αμειψισπορά μειώνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης ανθεκτικών βιοτύπων σε σύγκριση με τα συστήματα μονοκαλλιέργειας. Η εδαφοκατεργασία επηρεάζει τη σύνθεση της ζιζανιοχλωρίδας και μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να συμβάλει στη μείωση ανθεκτικών πληθυσμών. Η πρακτική της ψευδοσποράς έχει δείξει ότι μπορεί να περιορίσει σημαντικά ορισμένα ανθεκτικά είδη, ενώ η χρήση καλλιεργειών κάλυψης μειώνει την ανάπτυξη ζιζανίων μέσω ανταγωνισμού και αλληλοπαθητικών ιδιοτήτων, εφόσον γίνεται προσεκτική επιλογή των ειδών ώστε να μην επηρεάζεται αρνητικά η κύρια καλλιέργεια.

Η ορθολογική χρήση ζιζανιοκτόνων

Η συνεχής χρήση ζιζανιοκτόνων με τον ίδιο τρόπο δράσης ευνοεί την επιλογή ανθεκτικών βιοτύπων. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η εναλλαγή ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης ή η χρήση μιγμάτων με διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης. Τα ζιζανιοκτόνα πρέπει να εφαρμόζονται στη συνιστώμενη δόση και στο κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης των ζιζανίων. Η εφαρμογή χαμηλότερων δόσεων, ακόμη και αν φαίνεται αρχικά αποτελεσματική, μπορεί να ενισχύσει την επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών. Η βελτιστοποίηση της χρήσης μέσω κατάλληλου σχεδιασμού μπορεί να μειώσει σημαντικά την εξάρτηση από τη χημική ζιζανιοκτονία, κάτι που αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον αυστηρού νομοθετικού πλαισίου και περιορισμού δραστικών ουσιών.

Τι σημαίνει αυτό για τον παραγωγό

Η ανθεκτικότητα των ζιζανίων αποτελεί πλέον μια υπαρκτή πραγματικότητα και στη χώρα μας. Η αντιμετώπισή της απαιτεί συνδυασμό πρόληψης, σωστών καλλιεργητικών πρακτικών και προσεκτικής χρήσης των ζιζανιοκτόνων. Η έγκαιρη προσαρμογή της στρατηγικής διαχείρισης μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της αποτελεσματικότητας των διαθέσιμων μέσων και στη σταθερότητα της παραγωγής.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 5/2020 «Η εξάπλωση των ανθεκτικών ζιζανίων στην Ελλάδα και τον κόσμο και τι μπορούμε να κάνουμε», Η. Τραυλός, I. Heap, Π. Κανάτας, Ι. Γαζούλης, σελ. 62–67

Η καλλιεργητική περίοδος για τη βερικοκιά έχει ήδη ξεκινήσει, με τα δέντρα να εισέρχονται στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών. Πρόκειται για μια καθοριστική φάση, καθώς από αυτήν τη χρονική στιγμή τίθενται οι βάσεις τόσο για την ανθοφορία όσο και για τη μετέπειτα καρποφορία.

Μιλήσαμε με τη γεωπόνο κα. Ανδρονίκη Μέλλιου από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Ράχης Πιερίας «Ο Άγιος Λουκάς», η οποία μας περιέγραψε τις πρακτικές που εφαρμόζονται αυτή την περίοδο στην καλλιέργεια, τόσο στη λίπανση όσο και στη φυτοπροστασία.

Λίπανση στη βερικοκιά: βασική εφαρμογή και θρεπτική ισορροπία

Η βασική λίπανση στη βερικοκιά πραγματοποιείται στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών, όταν «μόλις αρχίζει να ξυπνά το δέντρο». Πρόκειται για το χρονικό σημείο που επιτρέπει στο φυτό να απορροφήσει εγκαίρως τα απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία πριν την άνθηση, ώστε να υποστηριχθεί σωστά η ανθοφορία και η καρπόδεση. Η εφαρμογή βασίζεται σε ισορροπημένο λίπασμα που περιέχει άζωτο, φώσφορο και κάλιο, συνήθως σε αναλογία τύπου 1:1:1 (ενδεικτικά 12-12-17). Όπως επισημάνθηκε από την γεωπόνο στον ΑγροΤύπο, απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η εδαφολογική ανάλυση, η οποία στον Συνεταιρισμό πραγματοποιείται ανά 3–5 χρόνια για το σύνολο των παραγωγών, ώστε η λίπανση να προσαρμόζεται στα πραγματικά δεδομένα κάθε αγροτεμαχίου.

Κατά τη βασική λίπανση, ο φώσφορος δίνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του καλίου εφαρμόζεται επίσης σε αυτή τη φάση, με δυνατότητα συμπλήρωσης αργότερα. Το άζωτο χορηγείται σε σημαντικό ποσοστό τώρα, ώστε το δέντρο να υποστηριχθεί στα πρώτα κρίσιμα στάδια ανάπτυξης. Μετά τον σχηματισμό του καρπού, πραγματοποιείται συμπληρωματική λίπανση, συχνά με νιτρικό κάλιο, ανάλογα με το φορτίο κάθε δέντρου και την ποικιλία.

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στα ιχνοστοιχεία, κυρίως στο βόριο και στον ψευδάργυρο. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η κα. Μέλλιου, «αν υπάρχει πολύ χαμηλό βόριο, θα δημιουργήσει προβλήματα στην καρπόδεση και στην ανθοφορία». Η έλλειψη μπορεί να γίνει αντιληπτή από συμπτώματα όπως η ξήρανση των ματιών πριν την παραγωγή, γεγονός που οδηγεί σε διορθωτικές παρεμβάσεις, συνήθως κατά τη χειμερινή περίοδο, ώστε την άνοιξη το δέντρο να έχει καλύψει τις ανάγκες του. Παρότι οι ποσότητες των ιχνοστοιχείων είναι μικρές, «μπορούν να κάνουν τη διαφορά», με αποτελέσματα που συχνά είναι ορατά ακόμη και την επόμενη καλλιεργητική χρονιά.
 
Όσο για την οργανική θρέψη, η γεωπόνος αναφέρει στον ΑγροΤύπο ότι, στην περιοχή, τα περισσότερα εδάφη εμφανίζουν ικανοποιητικό ποσοστό οργανικής ουσίας (2–3%), οπότε δεν γίνεται εκτεταμένη χρήση οργανικών λιπασμάτων. Σε περιπτώσεις χαμηλής οργανικής ουσίας, γίνεται στοχευμένη προσθήκη (π.χ.  χωνεμένης κοπριά). Παράλληλα, τα υπολείμματα κλαδέματος τεμαχίζονται και ενσωματώνονται στο έδαφος, συμβάλλοντας σταδιακά στη βελτίωση της γονιμότητας.

Φυτοπροστασία: επίκαιρες επεμβάσεις

Ασθένειες

Στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών ξεκινούν οι πρώτοι ψεκασμοί για το κορύνεο, τον εξώασκο και τη μονίλια. Σε αυτή τη φάση εφαρμόζεται προληπτικά κάτλαλληλο χαλκούχο σκεύασμα, το οποίο καλύπτει τις ασθένειες της περιόδου.

Η μονίλια θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς, όπως αναφέρθηκε, «μπορεί να στεγνώσει την άνθηση και μέρος από τα κλαδάκια». Το παθογόνο διαχειμάζει ως μυκήλιο σε μουμιοποιημένους καρπούς πάνω στο δένδρο και σε έλκη προσβεβλημένων κλαδίσκων. Από αυτούς τους καρπούς και τα έλκη προέρχονται οι πρωτογενείς μολύνσεις που μολύνουν τα άνθη. Για τον λόγο αυτό οι επεμβάσεις επαναλαμβάνονται στα κρίσιμα στάδια της καλλιέργειας: στη διόγκωση των οφθαλμών, στη λευκή κορυφή, πριν την άνθηση και κατά την άνθηση. Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, μπορεί να χρειαστούν τρεις ή και τέσσερις εφαρμογές. Οι ψεκασμοί έχουν προληπτικό χαρακτήρα, αλλά διαθέτουν και θεραπευτική δράση εφόσον έχει ήδη ξεκινήσει προσβολή.

Στο κορύνεο προσβάλλονται οι βλαστοί, ενώ ο μύκητας προκαλεί αρχικά κόκκινες κηλίδες στα φύλλα, οι οποίες στη συνέχεια γίνονται καστανές και ξηραίνονται στο κέντρο. Οι νεκροί ιστοί πέφτουν, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται οπές, γνωστές ως «τρύπες από σκάγια». Παρόμοιες, συχνά βυθισμένες, κηλίδες εμφανίζονται και στους καρπούς, οι οποίες εξελίσσονται σε καστανά δερματώδη λέπια. Πολλές φορές πάνω στις κηλίδες εμφανίζεται έκκριση κόμμεος.

Ο εξώασκος αποτελεί επίσης σημαντική ασθένεια. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν κατσάρωμα και παραμόρφωση των φύλλων, ανώμαλη πάχυνση του ελάσματος και ερυθροκίτρινο χρωματισμό. Τα φύλλα τελικά πέφτουν, ενώ η νέα βλάστηση αποδυναμώνει το δένδρο, απορροφώντας πολλά θρεπτικά στοιχεία. Η αντιμετώπιση επιτυγχάνεται με την εφαρμογή κατάλληλων μυκητοκτόνων, με ψεκασμούς που πραγματοποιούνται από την πτώση των φύλλων έως το φούσκωμα των ματιών και κατά τη διάρκεια του λήθαργου των δένδρων, με στόχο την καταστροφή των μολυσμάτων. Συγκεκριμένα, η καταπολέμηση γίνεται με χαλκούχα μυκητοκτόνα σκευάσματα στην πτώση των φύλλων και με ψεκασμό πριν από τη διόγκωση των οφθαλμών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ρόλος των καιρικών συνθηκών. Σε περιόδους αυξημένης υγρασίας απαιτείται άμεση αντίδραση, καθώς η υγρασία ευνοεί την εγκατάσταση των παθογόνων. Όπως τονίστηκε χαρακτηριστικά απο την κα. Μέλλιου: «Μόλις σταματήσει η βροχή, πρέπει να μπουν μέσα και να ψεκάσουν». Η χρονική ακρίβεια των επεμβάσεων είναι καθοριστική.

Έντομα και ακάρεα

Αυτή την περίοδο εφαρμόζεται παραφινέλαιο σε συνδυασμό με ακαρεοκτόνο για την αντιμετώπιση των διαχειμαζουσών μορφών. Σημαντικότερος εχθρός της βερικοκιάς θεωρείται η Ανάρσια, η οποία προσβάλλει τον καρπό. Η πρώτη γενιά ξεκινά την άνοιξη (Απρίλιο–Μάιο), ωστόσο η διαχείριση ξεκινά από τώρα, με στόχο τον περιορισμό των πληθυσμών. Αρχικά, την περίοδο της άνοιξης, η ανάρσια προσβάλλει τους τρυφερούς νεαρούς βλαστούς της βερικοκιάς, δημιουργώντας στοές κατά μήκος των βλαστών, με αποτέλεσμα το κορυφαίο τμήμα τους να μαραίνεται και να πέφτει. Στα τέλη της άνοιξης, η προνύμφη του εντόμου προσβάλλει και τους πράσινους ανώριμους καρπούς, προκαλώντας ζημιά στο εξωτερικό του καρπού, κυρίως κοντά στον ποδίσκο.

Η προσβολή συνεχίζεται την περίοδο του καλοκαιριού εντός των προσβεβλημένων βλαστών αλλά και στο εσωτερικό των ώριμων καρπών. Σε αυτό το στάδιο γίνεται έντονα αντιληπτή, κατατρώγοντας τη σάρκα των βερίκοκων, γεγονός που καθιστά ακατάλληλους τους καρπούς για κατανάλωση και μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική καταστροφή της παραγωγής. Επίσης, απαντώνται κοκκοειδή και φυλλοδέτες, χωρίς όμως να αποτελούν το βασικό πρόβλημα της καλλιέργειας, όπως μας αναφέρει η γεωπόνος.

Το κόκκινο ρύζι (Oryza sativa L.), αποτελεί το πιο επιζήμιο και δυσεξόντωτο ζιζάνιο της ορυζοκαλλιέργειας. Η παρουσία του δεν περιορίζεται απλώς σε απώλειες στρεμματικής απόδοσης, αλλά επηρεάζει συνολικά την οικονομική βιωσιμότητα της καλλιέργειας, υποβαθμίζοντας την ποιότητα του τελικού προϊόντος, αυξάνοντας το κόστος επεξεργασίας στους ορυζόμυλους και μειώνοντας την τιμή διάθεσης. Η ιδιαιτερότητά του οφείλεται στα μορφολογικά, φυσιολογικά και βιοχημικά χαρακτηριστικά του, τα οποία του προσδίδουν μεγάλη προσαρμοστικότητα και ισχυρή ανταγωνιστική ικανότητα έναντι της καλλιέργειας του ρυζιού.

Ισχυρός ανταγωνισμός και απώλειες απόδοσης

Η ανταγωνιστική ικανότητα του κόκκινου ρυζιού, Oryza sativa L.,  είναι ιδιαίτερα υψηλή.  Διεθνή στοιχεία δείχνουν ότι ακόμη και 1 έως 3 φυτά ανά τετραγωνικό μέτρο μέσα στον ορυζώνα αρκούν για να προκαλέσουν σημαντική μείωση της απόδοσης. Όταν η πυκνότητά του αυξάνεται, οι επιπτώσεις γίνονται ακόμη πιο έντονες. Σε διάφορες καταγραφές, η παρουσία του σε μέτριες έως υψηλές πυκνότητες έχει συνδεθεί με διψήφιες απώλειες που κλιμακώνονται σημαντικά όσο εντείνεται ο ανταγωνισμός, φτάνοντας σε αρκετές περιπτώσεις σε μειώσεις που υπερβαίνουν το 50%. 

Σε ελληνικές συνθήκες, έχει καταγραφεί ότι αυξανόμενος αριθμός φυτών κόκκινου ρυζιού ανά τετραγωνικό μέτρο οδηγεί σε αναλογικά αυξανόμενη μείωση της παραγωγής, επιβεβαιώνοντας τη σοβαρότητα του προβλήματος και για την εγχώρια ορυζοκαλλιέργεια. Το μέγεθος της ζημιάς εξαρτάται από την πυκνότητα και τον χρόνο εμφάνισης των φυτών, τον ρυθμό ανάπτυξής τους, αλλά και από τον τύπο της καλλιεργούμενης ποικιλίας. Οι υψηλόσωμες ποικιλίες εμφανίζουν μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα σε σχέση με τις χαμηλόσωμες, ωστόσο όλες επηρεάζονται σημαντικά όταν το κόκκινο ρύζι εμφανίζεται νωρίς και σε μεγάλες πυκνότητες. Σε έντονες προσβολές, η οικονομική ζημία μπορεί να καταστήσει τη συνέχιση της καλλιέργειας ιδιαίτερα δύσκολη έως και ασύμφορη.

Ποιότητα προϊόντος και έμμεσες επιπτώσεις

Η παρουσία του κόκκινου ρυζιού δεν επηρεάζει μόνο την ποσότητα, αλλά και την ποιότητα της παραγωγής. Η ανάμειξη των κόκκων στο τελικό προϊόν υποβαθμίζει το εμπορικό αποτέλεσμα, αυξάνει το κόστος διαλογής και επεξεργασίας στους ορυζόμυλους και μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της τιμής διάθεσης. Παράλληλα, το κόκκινο ρύζι λειτουργεί ως ξενιστής του μύκητα Pyricularia oryzae, που αποτελεί το σημαντικότερο παθογόνο της ορυζοκαλλιέργειας. Με τον τρόπο αυτό, η παρουσία του επιβαρύνει έμμεσα την καλλιέργεια, ενισχύοντας τον φυτοπροστατευτικό κίνδυνο και αυξάνοντας την πίεση για επιπλέον διαχείριση.

Κλιματικοί παράγοντες και μελλοντικές πιέσεις

Η αύξηση της συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα πάνω από 400 ppm εκτιμάται ότι ενισχύει περισσότερο την ανταγωνιστική ικανότητα του κόκκινου ρυζιού σε σχέση με το καλλιεργούμενο ρύζι, οδηγώντας σε μεγαλύτερες απώλειες. Παράλληλα, η άνοδος της θερμοκρασίας αναμένεται να επηρεάσει λιγότερο το κόκκινο ρύζι, καθώς εμφανίζει μεγαλύτερη αντοχή στις διακυμάνσεις θερμοκρασίας και στην ξηρασία. Οι μεταβολές αυτές ενδέχεται να μεταβάλλουν τόσο τη δυναμική του πληθυσμού όσο και την αποτελεσματικότητα των ζιζανιοκτόνων, μέσω επιτάχυνσης της αποδόμησής τους στο έδαφος, έκπλυσης μετά από έντονες βροχοπτώσεις ή μεταβολών στα μορφολογικά και φυσιολογικά χαρακτηριστικά των φυτών. Ο ταχύτερος ρυθμός ανάπτυξης του κόκκινου ρυζιού μειώνει το χρονικό παράθυρο ευαισθησίας στα μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, γεγονός που καθιστά κρίσιμη τη σωστή χρονική εφαρμογή. Επιπλέον, η αποτελεσματικότητα ορισμένων δραστικών ουσιών επηρεάζεται από τον τύπο προέλευσης του κόκκινου ρυζιού, στοιχείο που προσθέτει επιπλέον παράγοντα πολυπλοκότητας στη διαχείριση.

Διαχείριση: Συνδυασμός μέτρων και στρατηγική προσέγγιση

Η διαχείριση του κόκκινου ρυζιού είναι σύνθετη και δεν επιτρέπει απλές λύσεις. Η ταχεία εξέλιξη ανθεκτικών πληθυσμών στα ζιζανιοκτόνα καθιστά αναγκαία τη συνδυασμένη εφαρμογή καλλιεργητικών, μηχανικών και χημικών μέτρων, με προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε αγρού. Καθοριστικής σημασίας είναι η χρήση πιστοποιημένου σπόρου απαλλαγμένου από σπόρους κόκκινου ρυζιού, καθώς περιορίζει τη διασπορά εντός των ορυζώνων. Τα προβλεπόμενα όρια για την παρουσία σπόρων κόκκινου ρυζιού σε δείγμα 500 γραμμαρίων είναι αυστηρά καθορισμένα ανά κατηγορία σπόρου, στοιχείο που αναδεικνύει τη σημασία της επιλογής κατάλληλου πολλαπλασιαστικού υλικού. Παράλληλα, κρίσιμος είναι ο σχολαστικός καθαρισμός των μηχανημάτων κατεργασίας και συγκομιδής, ώστε να αποφεύγεται η μεταφορά σπόρων από αγρό σε αγρό. Στα καλλιεργητικά μέτρα περιλαμβάνονται διαφορετικά συστήματα κατεργασίας εδάφους, είτε με ενσωμάτωση των σπόρων σε βαθύτερα στρώματα είτε με διατήρησή τους στην επιφάνεια για φυσική αποδόμηση, η κατάκλυση μετά τη συγκομιδή, η εφαρμογή ψευδοσποράς, καθώς και η αγρανάπαυση με επαναλαμβανόμενες κατεργασίες για εξάντληση του σπόρου.

Η αμειψισπορά αποτελεί βασικό εργαλείο. Η εναλλαγή του ρυζιού με βαμβάκι ή αραβόσιτο επιτρέπει τη χρήση διαφορετικών ζιζανιοκτόνων εδάφους ή μεταφυτρωτικών αγρωστωδοκτόνων, μειώνοντας την πίεση επιλογής και συμβάλλοντας στον περιορισμό των πληθυσμών. Ταυτόχρονα, η αύξηση της πυκνότητας σποράς, η καλλιέργεια ανταγωνιστικών ποικιλιών, η ορθολογική λίπανση και η σωστή διαχείριση του νερού ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα της καλλιέργειας. Σε ορισμένα συστήματα εφαρμόζεται η καλλιέργεια ειδικών τύπων ποικιλιών που επιτρέπουν στοχευμένη μεταφυτρωτική αντιμετώπιση με συγκεκριμένες δραστικές ουσίες, όπου δεν έχουν αναπτυχθεί προβλήματα ανθεκτικότητας. Η αποτελεσματικότητα των επιλογών αυτών εξαρτάται από τον τύπο του κόκκινου ρυζιού που επικρατεί και από τη σωστή χρονική εφαρμογή.

Όταν η παρουσία είναι έντονη, η διαχείριση μπορεί να συμπληρωθεί με χειρωνακτική απομάκρυνση φυτών, μηχανική καταστροφή ταξιανθιών ή στοχευμένες εφαρμογές σε μεταγενέστερα στάδια, με στόχο τον περιορισμό της παραγωγής και διασποράς σπόρων. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση προϋποθέτει συστηματική παρακολούθηση των πληθυσμών, καταγραφή δεδομένων και εφαρμογή ολοκληρωμένων στρατηγικών που συνδυάζουν διετή ή τριετή αμειψισπορά, χρήση πιστοποιημένου σπόρου και ορθολογική αξιοποίηση των διαθέσιμων μέσων. Η συνέπεια στην εφαρμογή και η έγκαιρη προσαρμογή των πρακτικών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη βιωσιμότητα της ορυζοκαλλιέργειας.

Τι σημαίνει για τον παραγωγό

Το κόκκινο ρύζι δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη ζιζάνιο της ορυζοκαλλιέργειας. Επηρεάζει άμεσα την απόδοση, την ποιότητα και το κόστος παραγωγής, αλλά και τη συνολική σταθερότητα της εκμετάλλευσης. Η αποτελεσματική διαχείρισή του απαιτεί στρατηγική σκέψη, σωστό σχεδιασμό και συνδυασμό μέτρων. Η έγκαιρη αξιολόγηση του προβλήματος και η επιλογή κατάλληλων πρακτικών μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις απώλειες και να διατηρήσουν την ανταγωνιστικότητα της καλλιέργειας.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία τεύχος 02|22, «ΚΟΚΚΙΝΟ ΡΥΖΙ (ORYZA SATIVA L.)», Η. Ελευθεροχωρινός, σελ. 44–46

Οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν το τελευταίο χρονικό διάστημα δημιουργούν περιβάλλον αυξημένης επιφυλακής για την εξέλιξη μυκητολογικών ασθενειών. Ειδικότερα, τα πρόσφατα δεδομένα του Κέντρου Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Αχαΐας καταγράφουν συνθήκες που ευνοούν την έναρξη προσβολών από περονόσπορο και αλτερνάρια.

Στη Μεσσηνία, το φύτρωμα ξεκίνησε από το πρώτο 10-ημερο του Ιανουαρίου και ελάχιστες καλλιέργειες βρίσκονται στο κλείσιμο. Στην πρώιμη παραλιακή ζώνη της Αχαΐας & Ηλείας το φύτρωμα ξεκίνησε από τις αρχές του Φλεβάρη. Σε όλες τις περιοχές υπάρχουν πατατοφυτείες σε στάδιο ευαίσθητο στις προσβολές από την ασθένεια του περονόσπορου. Οι παρατεταμένες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με τη διάρκεια διύγρανσης του φυλλώματος και τη θερμοκρασία, δημιούργησαν πρώιμα ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες για το ξεκίνημα προσβολών, πρωτίστως στη Μεσσηνία και ακολούθως στις πρώιμες περιοχές της Αχαΐας και Ηλείας. Αντίστοιχα για την Αλτερνάρια, ο καιρός ευνοεί προσβολές σε όλες τις περιοχές.

Περονόσπορος (Phytophthora infestans)

Το παθογόνο προσβάλει επίσης την τομάτα και μπορεί να μεταδοθεί μεταξύ γειτονικών καλλιεργειών. Ο μύκητας διαχειμάζει σε μολυσμένους κονδύλους ή φυτικά υπολείμματα και, την άνοιξη, με ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας, παράγει σποριάγγεια που μεταφέρονται με τον άνεμο ή τη βροχή και προκαλούν νέες μολύνσεις. Η ασθένεια ευνοείται από υγρό και δροσερό καιρό. Θερμοκρασίες 10–25°C με υψηλή σχετική υγρασία και παρατεταμένη διαβροχή του φυλλώματος ευνοούν την εξάπλωσή της. Σε χαμηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να μολυνθούν και οι κόνδυλοι, ιδίως όταν βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια ή το έδαφος παρουσιάζει ρωγμές, ενώ θερμοκρασίες άνω των 25°C περιορίζουν την ανάπτυξη του παθογόνο

Η προσβολή εκδηλώνεται με κηλίδες στα φύλλα και μπορεί να εξελιχθεί ταχύτατα. Σε ευνοϊκές συνθήκες η ασθένεια μπορεί να προκαλέσει σοβαρές απώλειες σε σύντομο χρονικό διάστημα. Εκτός από το φύλλωμα, δυνατόν να προσβληθούν και οι κόνδυλοι, ιδίως όταν δεν έχει γίνει επαρκές παράχωμα ή όταν το έδαφος παρουσιάζει ρωγμές, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σήψεις κατά την αποθήκευση 

Αντιμετώπιση και Στρατηγική ψεκασμών 

Οι ψεκασμοί κατά του περονόσπορου πρέπει να γίνονται προληπτικά, πριν από τη μόλυνση και πολύ πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων. Η έναρξη τοποθετείται συνήθως πριν από το κλείσιμο των γραμμών, όταν οι συνθήκες γίνονται ευνοϊκές, ενώ σε περιπτώσεις αυξημένου μολύσματος μπορεί να απαιτηθεί νωρίτερα. Η καλλιέργεια πρέπει να παραμένει καλυμμένη όσο διαρκούν ευνοϊκές συνθήκες, με επαναλήψεις ανά 7–10 ή 10–14 ημέρες, ανάλογα με το σκεύασμα και την πίεση του μολύσματος.

Στο στάδιο της ταχείας ανάπτυξης συνιστώνται διασυστηματικά μυκητοκτόνα για την προστασία της νέας βλάστησης, ενώ σε βροχερές περιόδους προτιμώνται μυκητοκτόνα με διελασματική κίνηση. Η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας ομάδας μπορεί να οδηγήσει σε ανθεκτικότητα, γι’ αυτό συνιστάται εναλλαγή ομάδων δράσης και τήρηση του μέγιστου αριθμού εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο.

Η χημική προστασία πρέπει να συνδυάζεται με καλλιεργητικά μέτρα, όπως η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών και πιστοποιημένου υγιούς πατατόσπορου, η καταστροφή υπολειμμάτων και εθελοντών φυτών, η αποφυγή γειτνίασης πατάτας και τομάτας και ο περιορισμός της υπερβολικής υγρασίας σε υπό κάλυψη καλλιέργειες. Σε φυτείες με προσβολές στο φύλλωμα, πριν από τη συγκομιδή συνιστάται αποξήρανση του υπέργειου μέρους και αναμονή περίπου 14 ημερών για τη μείωση του κινδύνου μόλυνσης των κονδύλων.

Αλτερνάρια (Alternaria solani)

Πρόκειται για ασθένεια διαδεδομένη, η οποία προσβάλλει κυρίως τα φύλλα και σπανιότερα τους κονδύλους. Στα φύλλα, ιδιαίτερα στα κατώτερα, εμφανίζονται ωοειδείς κηλίδες σκούρου χρώματος. Στους νεκρούς ιστούς διακρίνονται χαρακτηριστικοί ομόκεντροι κύκλοι που θυμίζουν στόχο. Σε σοβαρή προσβολή αναπτύσσεται μεγάλος αριθμός κηλίδων που οδηγεί σε ξήρανση και πτώση των φύλλων.  

Στους κονδύλους μπορεί να εμφανιστούν κηλίδες ξηρής σήψης, καστανού χρώματος, ελαφρά βυθισμένες, με σαφή διαχωρισμό από τους υγιείς ιστούς. Η μόλυνση ξεκινά από προσβεβλημένα υπολείμματα φυτών που παραμένουν στο χωράφι. Το παθογόνο προσβάλλει κυρίως φυτά με μειωμένη ευρωστία, ενώ η ανάπτυξη της ασθένειας ευνοείται από διαδοχή υγρού και ξηρού καιρού με υψηλές θερμοκρασίες (άριστη 26–30°C). Για την αποφυγή της ασθένειας απαιτούνται μέτρα που εξασφαλίζουν καλή ευρωστία των φυτών, ιδίως σωστή και ισορροπημένη θρέψη. Πολλά από τα μυκητοκτόνα που χρησιμοποιούνται για τον περονόσπορο ελέγχουν και την αλτερναρίωση.  

Το Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Αχαΐας συστήνει:

Οι φυτείες που βρίσκονται σε ευαίσθητο στάδιο προσβολής από τον Περονόσπορο (ύψος μεγαλύτερο από 15–20 εκ.) πρέπει να προστατεύονται με 7-ήμερες επεμβάσεις. Να ληφθεί υπόψη η ανάγκη κάλυψης και του νέου φυλλώματος. Η προστασία πρέπει να είναι κυρίως προληπτική. Επίσης, συνιστάται η έναρξη των επεμβάσεων για την αλτερνάρια.

Να χρησιμοποιούνται εγκεκριμένα μυκητοκτόνα σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες του σχεδίου φυτοπροστασίας του γεωπόνου για την επιλογή φυτοπροστατευτικού, δοσολογίας και μεσοδιαστήματος εφαρμογής. Θα πρέπει να λαμβάνεται πρόνοια για την αποφυγή ανάπτυξης ανθεκτικότητας, την προστασία του αγρότη, του καταναλωτή, των ωφέλιμων οργανισμών και του περιβάλλοντος.

Πηγές:

-Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 6/2011, «Περονόσπορος πατάτας και τομάτας», Γιαννοπολίτης Κ.Ν. σελ. 64–72 

-Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 6/2011 «Μυκητολογικές ασθένειες της πατάτας», Καλομοίρα Ε. & Αντωνίου Π., σελ. 73–84.

-Δελτίο Γ.Π. Φυτοπροστασίας – Πατάτα. Περιφερειακό Κέντρο Αχαΐας Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου, διαθέσιμο εδώ

Η περίοδος που διανύουμε, από τα μέσα του χειμώνα έως τα πρώτα στάδια πριν την άνθηση, είναι καθοριστικής σημασίας για τη ροδακινιά. Σε αυτή τη φάση διαμορφώνονται οι «βάσεις» τόσο για τη σωστή θρέψη όσο και για τη φυτοπροστασία της νέας καλλιεργητικής χρονιάς, με αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα την εξέλιξη της παραγωγής.

Ο ΑγροΤύπος συνομίλησε με τους γεωπόνους του Α.Σ. Βελβεντού «Η Δήμητρα», κ. Θωμά Στεργίου και κ. Αργύρη Σιλίρη, οι οποίοι μεταφέρουν την εικόνα από τα κτήματα της περιοχής και εξηγούν ποιες παρεμβάσεις πραγματοποιούνται αυτή την περίοδο, ποια σημεία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και πώς διαμορφώνεται στην πράξη η στρατηγική λίπανσης και φυτοπροστασίας.

Βασική λίπανση: φωσφόρος τώρα, προσοχή στο κάλιο, αναμονή για το άζωτο

Η συζήτηση ξεκινά από τις αναλύσεις εδάφους. Όπως επισημαίνουν οι γεωπόνοι, οι αναλύσεις γίνονται κυρίως Νοέμβριο–Δεκέμβριο, ιδιαίτερα σε νέες φυτεύσεις αλλά και σε παραγωγικά κτήματα, σε έναν ορίζοντα τρία–τέσσερα χρόνια, ώστε να διαπιστωθεί αν έχουν εξαντληθεί αποθέματα μακροστοιχείων και ιχνοστοιχείων. Τα δείγματα αποστέλλονται είτε σε κρατικό φορέα είτε σε ιδιωτικά εργαστήρια και, βάσει αποτελεσμάτων, καθορίζεται η μορφή και η ποσότητα της λίπανσης. Στην περιοχή της Κοζάνης τα εδάφη είναι κατά κανόνα επικλινή και στραγγιστικά, με χαμηλή οργανική ουσία. Υπάρχουν αμμώδη, αμμοπηλώδη και αργιλοπηλώδη εδάφη, όμως «μέσα στον μέσο όρο στραγγίζουν», γεγονός που συνδέεται με μειωμένα οργανικά αποθέματα.

Πώς κινείται η βασική λίπανση αυτή την περίοδο

Στα παραγωγικά δέντρα, η βασική κοκκώδης λίπανση πραγματοποιείται Ιανουάριο έως Φεβρουάριο. Οι γεωπόνοι τονίζουν ότι δεν πρέπει να φτάνει κανείς στα τέλη Φεβρουαρίου, καθώς γύρω στις 10–15 Μαρτίου μπορεί να έχει ήδη ξεκινήσει η άνθηση. Ο φωσφόρος, όπως αναφέρει ο κ. Σιλίρης, «καλό είναι να πέφτει όλος τώρα», στο διάστημα Νοεμβρίου–Φεβρουαρίου. Δεν ξεπλένεται όπως το άζωτο και πρέπει να είναι διαθέσιμος ώστε να στηρίξει τους ανθοφόρους οφθαλμούς Μάρτιο–Απρίλιο. «Έχει δεν έχει φορτίο, ο φωσφόρος πέφτει όλος τώρα».

Για το κάλιο, μπορεί να δοθεί είτε ολόκληρο είτε σπαστά. Σε περιπτώσεις όπου υπάρχει ρίσκο παγετού, αρκετοί παραγωγοί επιλέγουν να ρίξουν «τη μισή ποσότητα τώρα και την υπόλοιπη τον Απρίλιο», όταν θα έχει διαπιστωθεί η καρπόδεση και το φορτίο πριν το αραίωμα. Αν χαθεί η παραγωγή από παγωνιά, η στρατηγική διαφοροποιείται. Ο κ. Στεργίου διευκρινίζει ότι μπορεί να δοθεί και όλο το κάλιο τώρα, και στη συνέχεια να συνεχιστεί η θρέψη μόνο με άζωτο.

Σε ό,τι αφορά το άζωτο, ξεκαθαρίζεται ότι «άζωτο δεν ρίχνουμε τώρα» στη βασική χειμερινή λίπανση. Το άζωτο συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη καρπού. Στην ανθοφορία μπορεί να δοθεί το 1/3 έως 1/2 της συνολικής ποσότητας, ώστε να ενισχυθεί η άνθηση και η καρπόδεση. Αν όμως υπάρξει παγετός ή απώλεια φορτίου, η στρατηγική προσαρμόζεται. Γίνεται επίσης αναφορά σε ουρία ή αμμωνιακό άζωτο, με τη διευκρίνιση ότι αν εφαρμοστούν νωρίς, «δεν θα εξυπηρετήσουν», καθώς το δέντρο δεν μπορεί να τα αξιοποιήσει. Παράλληλα, αναφέρθηκε ότι αρκετοί παραγωγοί εφαρμόζουν μετασυλλεκτικά, τον Νοέμβριο και ενώ το δέντρο έχει ακόμη φύλλο, περίπου 300 γραμμάρια νιτρικής αμμωνίας ανά δέντρο. Το άζωτο αυτό αποθηκεύεται στους οφθαλμούς και αξιοποιείται την άνοιξη, με την έκπτυξη. Ακόμη, διευκρινίζεται ότι βόριο και ψευδάργυρος εφαρμόζονται διαφυλλικά, μετασυλλεκτικά ή στην ανθοφορία, και όχι ως εδαφική λίπανση αυτή την περίοδο.

Τέλος, την τρέχουσα περίοδο εφαρμόζονται επιπλέον σκευάσματα οργανικά όπως υπογραμμίζει στον ΑγροΤύπο ο κ. Σιλίρης (πελλετοποιημένα, με χουμικά ή φουλβικά οξέα, λεοναρδίτη κ.α.), τα οποία ενισχύουν τη μικροβιακή δραστηριότητα και τη δομή του εδάφους. Όπου υπάρχει δυνατότητα, εφαρμόζεται χωνεμένη κοπριά, με την επισήμανση ότι πρέπει να είναι καλά χωνεμένη. Η κοπριά απαιτεί ειδικό δενδροκομικό κοπροδιανομέα, ενώ τα οργανικά σκευάσματα μπορούν να διανεμηθούν και με λιπασματοδιανομέα. 

Φυτοπροστασία: επίκαιρη στρατηγική 

Οι γεωπόνοι του Α.Σ. Βελβεντού «Η Δήμητρα» ξεκαθαρίζουν ότι τον χειμώνα δεν γίνεται ουσιαστική εντομολογική καταπολέμηση. Οι παρεμβάσεις στοχεύουν κυρίως στις ασθένειες και στη μείωση διαχειμαζόντων μορφών. Ως νούμερο ένα πρόβλημα για το ροδάκινο χαρακτηρίζει τη μονίλια ο κ. Στεργίου, με παρουσία και των τριών ειδών: Monilinia laxa, Monilinia fructigena και Monilinia fructicola. Ακολουθεί ο εξώασκος. Μικρότερη ένταση παρουσιάζουν το κλαδοσπόριο και το κορύνεο, ενώ εντοπίζονται και βακτηριώσεις, όπως Pseudomonas syringae pv. morsprunorum. Για τη μονίλια επισημαίνεται ότι οι βασικές επεμβάσεις έχουν ήδη γίνει. «Ό,τι κάναμε για τη μονίλια, κάναμε μέχρι τώρα», αναφέρουν, εξηγώντας ότι οι χαλκούχοι ψεκασμοί του φθινοπώρου και της αρχής του χειμώνα καλύπτουν αυτό το κομμάτι.

Οι γεωπόνοι επισημαίνουν ότι με την πλήρη πτώση των φύλλων, «ο χαλκός είναι νόμος». Η εφαρμογή γίνεται ανεξαρτήτως συνθηκών, εκτός εάν επικρατούν ακραία καιρικά φαινόμενα. Πρόκειται για βασικό απολυμαντικό ψεκασμό. Ακολουθεί επαναληπτικός χαλκούχος ψεκασμός Ιανουάριο–αρχές Φεβρουαρίου, περίπου δύο μήνες δηλαδή, μετά τον πρώτο, καθώς το δέντρο έχει μείνει ένα διάστημα χωρίς προστασία. Η δοσολογία που αναφέρεται είναι περίπου 2,5–3 κιλά χαλκού ανά τόνο ψεκαστικού υγρού.

Στην περιοχή προτείνεται χαλκός σε συνδυασμό με θειασβέστιο. Το θειασβέστιο, πέρα από την απολυμαντική του δράση, μπορεί να συμβάλει στη μείωση αυγών αφίδων, ιδιαίτερα της πράσινης αφίδας, που χαρακτηρίζεται σημαντικό πρόβλημα για την καλλιέργεια, όπως αναφέρει ο κ. Σιλίρης. Επιπλέον, δημιουργεί ένα φιλμ πάνω στους οφθαλμούς και μπορεί να επιβραδύνει ελαφρώς την έκπτυξή τους, «να πάει όσο πιο πίσω γίνεται» η άνθηση, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος ζημιάς από ανοιξιάτικες παγωνιές. Παράλληλα, γίνονται εφαρμογές χειμερινών λαδιών, με στόχο διαχειμαζόμενες μορφές εντόμων.

Έμφαση στον Εξώασκο

Την περίοδο αυτή, η προσοχή στρέφεται στον εξώασκο. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά από τον κ. Στεργίου, «αν δεν τον καταπολεμήσουμε τώρα, όλο το καλοκαίρι θα τρέχουμε». Ο εξώασκος προσβάλλει τον βλαστοφόρο οφθαλμό κατά την έκπτυξη. Στόχος είναι να μην επιτραπεί στον μύκητα να εισχωρήσει στον οφθαλμό τη στιγμή που ανοίγει. Για την αντιμετώπισή του εφαρμόζονται από τον συνεταιρισμό  ψεκασμοί είτε με ziram είτε με dodine. Οι δύο αυτές δραστικές αφορούν αποκλειστικά τον εξώασκο. 

Η εφαρμογή γίνεται στην κατάλληλη φαινολογική φάση κάθε ποικιλίας και επαναλαμβάνεται μετά από 7–10 ημέρες, ανάλογα με τον καιρό και τις βροχοπτώσεις. Σε περίπτωση μη έγκαιρης αντιμετώπισης, παρατηρείται καρούλιασμα και παραμόρφωση φύλλων, καθυστέρηση βλάστησης, μικρότερος καρπός και, σε έντονες προσβολές, ακόμη και επίδραση στην παραγωγή.

Τα χειμερινά σιτηρά αποτελούν βασικό πυλώνα της ελληνικής φυτικής παραγωγής και η αποτελεσματική διαχείριση των ζιζανίων παραμένει καθοριστικός παράγοντας για την απόδοση της καλλιέργειας. Η ανθεκτικότητα των ζιζανίων στα ζιζανιοκτόνα αποτελεί διεθνώς ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα στη σύγχρονη γεωργία, με αυξανόμενο αριθμό καταγεγραμμένων περιπτώσεων σε πολλά είδη.

Η Ήρα (Lolium rigidum) συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα και θεωρείται από τα πλέον «πρωταγωνιστικά» ως προς την ανάπτυξη ανθεκτικότητας σε διαφορετικούς τρόπους δράσης ζιζανιοκτόνων. Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει άμεσα τη βιωσιμότητα της καλλιέργειας σιτηρών και αναδεικνύει τη σημασία της ορθής στρατηγικής διαχείρισης.

Πώς δημιουργήθηκε το πρόβλημα

Η μονοκαλλιέργεια και η επαναλαμβανόμενη εφαρμογή ζιζανιοκτόνων με τον ίδιο τρόπο δράσης, χωρίς συνδυασμό με μη χημικές μεθόδους, δημιούργησαν έντονη πίεση επιλογής. Μέσα στους αρχικά ευαίσθητους πληθυσμούς της ήρας υπήρχαν φυτά με φυσική ανοχή. Με τα χρόνια, αυτά τα φυτά επιβίωσαν, πολλαπλασιάστηκαν και τελικά επικράτησαν, μετατρέποντας ευαίσθητους πληθυσμούς σε ανθεκτικούς. Η βιολογία και η οικολογία του ζιζανίου συνέβαλαν στην ταχεία εξάπλωση της ανθεκτικότητας, ιδιαίτερα στις καλλιέργειες χειμερινών σιτηρών όπου εφαρμόζονται σταθερά τα ίδια σχήματα ζιζανιοκτονίας.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Ανθεκτικοί πληθυσμοί ήρας σε ALS ή/και ACCase αναστολείς έχουν καταγραφεί σε πολλές περιοχές της χώρας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πληθυσμοί που δεν ελέγχθηκαν από ALS αναστολείς αντιμετωπίστηκαν προσωρινά με ACCase αναστολείς. Ωστόσο, αποτελέσματα από συλλογές και δοκιμές σε αγρούς με προβλήματα ελέγχου έδειξαν ότι σε σημαντικό ποσοστό περιπτώσεων η αποτελεσματικότητα των ALS ήταν ιδιαίτερα περιορισμένη, ενώ σε περίπου τους μισούς από αυτούς τους πληθυσμούς παρατηρήθηκε μη ικανοποιητικός έλεγχος και με ACCase αναστολείς, γεγονός που υποδηλώνει πολλαπλή ανθεκτικότητα. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η απλή μετατόπιση από μία χημική ομάδα σε άλλη δεν αποτελεί μακροπρόθεσμη λύση.

Στροφή σε διαφορετικούς τρόπους δράσης

Για τη διαχείριση αγρών με επιβεβαιωμένη ανθεκτικότητα απαιτείται χρήση ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης από τους ALS και ACCase αναστολείς, καθώς και περιορισμός της συνεχούς χρήσης των τελευταίων. Στη χώρα μας υπάρχουν δραστικές ουσίες με διαφορετικό μηχανισμό δράσης, οι οποίες εφαρμόζονται προφυτρωτικά ή πολύ νωρίς μεταφυτρωτικά. Ορισμένες δρουν αναστέλλοντας τη βιοσύνθεση λιπαρών οξέων και επηρεάζοντας την κυτταροδιαίρεση, ελέγχοντας κυρίως αγρωστώδη ζιζάνια, ενώ άλλες δρουν στο φωτοσύστημα ΙΙ ή στη βιοσύνθεση καροτενοειδών. Σε δοκιμές έχει καταγραφεί αποτελεσματικότητα ορισμένων από αυτές ακόμη και σε πληθυσμούς με πολλαπλή ανθεκτικότητα. Η εναλλαγή δραστικών ουσιών, ιδιαίτερα όταν έχουν παρόμοιο τρόπο δράσης, συνιστάται τουλάχιστον κάθε τρία χρόνια, ακόμη και όταν τα προϊόντα παραμένουν αποτελεσματικά.

Ο ρόλος των μη χημικών μεθόδων

Η ολοκληρωμένη διαχείριση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στα ζιζανιοκτόνα. Η εφαρμογή μη χημικών μέτρων στοχεύει στη μείωση της τράπεζας σπόρων στο έδαφος και στη σταδιακή αποδυνάμωση του πληθυσμού της ήρας. Σε αγρούς με έντονο πρόβλημα μπορεί να εφαρμοστεί βαθύ όργωμα άνω των 40 εκατοστών, ώστε οι σπόροι να μεταφερθούν σε βάθος μεγαλύτερο των 10 εκατοστών, όπου χάνουν τη βλαστικότητά τους μετά από δύο χρόνια. Δεν συνιστάται όμως η ετήσια επανάληψη, καθώς επαναφέρει σπόρους στην επιφάνεια. Η χρήση πιο ανταγωνιστικών καλλιεργειών, όπως βρώμη, σίκαλη, τριτικάλε ή κριθάρι, η εφαρμογή ψευδοσποράς, η καθυστέρηση σποράς σε επιβαρυμένους αγρούς, η επιφανειακή καταστροφή νεαρών φυτών πριν τη σπορά και η αμειψισπορά με καλλιέργειες που διακόπτουν τον βιολογικό κύκλο του ζιζανίου αποτελούν πρακτικές που συμβάλλουν ουσιαστικά στη μείωση των πληθυσμών.

Πρόληψη και συνεχής παρακολούθηση

Η συχνή επισκόπηση των αγρών είναι κρίσιμη. Αγροί όπου επιβιώνουν φυτά ήρας μετά την εφαρμογή της συνιστώμενης δόσης στο κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης θεωρούνται ύποπτοι για ανάπτυξη ανθεκτικότητας. Η τήρηση αρχείων βοηθά στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η καταστροφή φυτών πριν την άνθηση και σποροπαραγωγή, καθώς έχει αποδειχθεί ότι η ανθεκτικότητα μπορεί να εξαπλωθεί ακόμη και μέσω μεταφοράς γύρης σε αποστάσεις έως και τριών χιλιομέτρων. Παράλληλα, ο καθαρισμός γεωργικών μηχανημάτων και η χρήση καθαρού σπόρου καλλιέργειας μειώνουν τον κίνδυνο εισαγωγής ανθεκτικών σπόρων σε νέους αγρούς.

Ένα ζήτημα που απαιτεί στρατηγική

Η ανθεκτικότητα της ήρας δεν είναι συγκυριακό φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα πρακτικών που εφαρμόστηκαν επί σειρά ετών. Η διαχείρισή της απαιτεί σχεδιασμό σε επίπεδο αγρού και συνέπεια στις επιλογές που γίνονται κάθε καλλιεργητική περίοδο. Για τον παραγωγό των χειμερινών σιτηρών, το ζητούμενο είναι η προστασία της καλλιέργειας και της απόδοσης σε βάθος χρόνου. Η έγκαιρη προσαρμογή της στρατηγικής αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για τη βιωσιμότητα του αγρού.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, 02|21. «Χειμερινά Σιτηρά: Διαχείριση Ανθεκτικότητας της Ήρας (Lolium rigidum)», Θ. Γιτσόπουλος, σελ. 69–71.

Η αχλαδιά βρίσκεται αυτή την περίοδο σε μια από τις πιο απαιτητικές φάσεις του ετήσιου κύκλου της. Από το κλάδεμα και τη λίπανση έως τη φυτοπροστασία και τη διαχείριση της παραγωγής, οι αποφάσεις που λαμβάνονται τώρα καθορίζουν τόσο την ποσότητα όσο και την ποιότητα του τελικού προϊόντος. Με αφετηρία την τρέχουσα καλλιεργητική περίοδο, μιλήσαμε με τον γεωπόνο κ. Βασίλη Τζουχάλα από τον ΑΣΕΠΟΠ Τυρνάβου, ο οποίος περιγράφει τις εργασίες που γίνονται στα αχλάδια αυτή την εποχή, τις ιδιαιτερότητες της καλλιέργειας και τα δεδομένα της αγοράς.

Κλάδεμα: Διαμόρφωση και καρποφορία

Η περίοδος αυτή είναι κατεξοχήν περίοδος κλαδέματος. Όπως εξηγεί ο Βασίλης Τζουχάλας, «το κλάδεμα διαφοροποιείται ανάλογα με την ηλικία των δέντρων». Στα νεαρά δέντρα, τα πρώτα δύο έως τρία χρόνια, το κλάδεμα είναι κλάδεμα διαμόρφωσης. Στόχος είναι ο σχηματισμός της παλμέτας, ώστε το δέντρο να αποκτήσει κανονική δομή με τέσσερα πατώματα. Από τη στιγμή που ολοκληρωθεί η διαμόρφωση, το κλάδεμα περνά στη φάση της καρποφορίας. Η αχλαδιά καρπίζει σε δευτερεύοντες βλαστούς. Κατά το κλάδεμα διατηρείται ο καρπός που υπάρχει, ενώ αφήνονται και νεαροί βλαστοί που θα αποτελέσουν τους καρποφόρους της επόμενης χρονιάς. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην αφαίρεση των λαίμαργων και στη δημιουργία συνθηκών καλής ηλιοφάνειας και αερισμού, στοιχεία που συμβάλλουν τόσο στη σωστή καρποφορία όσο και στη φυτοπροστασία.

Η μορφή του κλαδέματος επηρεάζεται άμεσα από τη φύτευση και το υποκείμενο. Στις πυκνές φυτεύσεις, «με αποστάσεις περίπου 4 μέτρα μεταξύ των γραμμών και 1,8–2 μέτρα επί της γραμμής, εφαρμόζεται διαφορετικό κλάδεμα σε σχέση με την κανονική παλμέτα, όπου οι αποστάσεις φτάνουν τα 4 × 6,5 μέτρα». Στις κανονικές παλμέτες χρησιμοποιούνται συνήθως υποκείμενα όπως το ΒΑ29, τα οποία παρουσιάζουν μεγαλύτερη ζωηρότητα. Ιδανικά, το κλάδεμα δεν πρέπει να γίνεται με υγρό καιρό, καθώς οι πληγές μπορεί να αποτελέσουν πύλες εισόδου μολύνσεων. Ωστόσο, στην πράξη, «η έλλειψη εργατικών χεριών και τα χρονικά περιθώρια συχνά αναγκάζουν τους παραγωγούς», όπως μας αναφέρει ο γεωπόνος, να κλαδεύουν και σε λιγότερο ιδανικές συνθήκες. Σε κάθε περίπτωση, μετά το κλάδεμα εφαρμόζονται χαλκούχα σκευάσματα για την προστασία των πληγών.

Όσον αφορά τα υπολείμματα του κλαδέματος, στις περισσότερες περιπτώσεις θρυμματίζονται και παραμένουν στο χωράφι, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της οργανικής ουσίας. Εξαίρεση αποτελούν τα χωράφια όπου υπάρχει πρόβλημα από βακτήριο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, «τα προσβεβλημένα κλαδιά απομακρύνονται και καταστρέφονται εκτός χωραφιού», ώστε να μη διατηρείται το μόλυσμα και να προστατεύονται τα υπόλοιπα δέντρα.

Λίπανση: Προσοχή στο άζωτο

Η βασική λίπανση στην αχλαδιά πραγματοποιείται «κυρίως έως τις 20–25 Φεβρουαρίου». Όπως αναφέρει ο γεωπόνος του ΑΣΕΠΟΠ Τυρνάβου, «οι περισσότεροι παραγωγοί που ήταν να προχωρήσουν στη βασική λίπανση, την έχουν ήδη πραγματοποιήσει μέσα στο προβλεπόμενο χρονικό διάστημα». Στη βασική λίπανση εφαρμόζονται κυρίως τα βασικά μακροστοιχεία, με μηδενική έως ελάχιστη συμμετοχή αζώτου. Όπως εξηγεί, το άζωτο αποφεύγεται συνειδητά αυτή την περίοδο, καθώς η αχλαδιά δεν το χρειάζεται και η έντονη βλάστηση που μπορεί να προκαλέσει αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο προσβολής από την Ερβίνια, το βακτήριο που προκαλεί το βακτηριακό κάψιμο και αποτελεί έναν από τους σοβαρότερους εχθρούς της καλλιέργειας.

Κατά τον Μάρτιο ακολουθεί η επιφανειακή λίπανση με αζωτούχα λιπάσματα, «πάντα με φειδώ και ανάλογα με την εικόνα του κτήματος», δηλαδή τη ζωηρότητα και τη γενική κατάσταση των δέντρων. Η επιλογή της μορφής του αζώτου γίνεται με βάση τα εδαφικά χαρακτηριστικά. Στην περιοχή του Τυρνάβου, όπου τα εδάφη είναι κυρίως αλκαλικά, χρησιμοποιούνται συχνότερα θειικές ή ουροθειικές μορφές.

Μετά την πτώση των πετάλων εφαρμόζονται επιπλέον λιπάνσεις, κυρίως μέσω υδρολίπανσης. «Σε αυτή τη φάση πραγματοποιούνται συνήθως μία έως δύο εφαρμογές, με στόχο τη διόγκωση του καρπού. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται ιχνοστοιχεία, νιτρικά καλίου και νιτρικά ασβεστίου, τα οποία συμβάλλουν στην ποιότητα του τελικού προϊόντος». Οι λιπάνσεις διακόπτονται όπως μας τονίζει, «περίπου 30 έως 40 ημέρες πριν τη συγκομιδή». Επισημαίνει δε οτι, εφαρμογές λιπασμάτων κοντά στη συγκομιδή μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα στη συντήρηση των αχλαδιών, όπως μαλακώματα και σήψεις, επηρεάζοντας την εμπορική τους αξία.

Φυτοπροστασία: Βακτηριακό κάψιμο και ψύλλα στο επίκεντρο

Το σοβαρότερο φυτοπροστατευτικό πρόβλημα της αχλαδιάς παραμένει το βακτήριο Erwinia amylovora, το οποίο προκαλεί το βακτηριακό κάψιμο και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εχθρούς της καλλιέργειας. Ο κ. Τζουχάλας αναφέρει ότι η «βασική τακτική που εφαρμόζεται για τη βακτηριακή προστασία είναι η χρήση χαλκούχων σκευασμάτων κατά τους χειμερινούς μήνες», συνήθως περίπου μία φορά τον μήνα, ώστε να περιορίζεται το βακτηριακό φορτίο.  Με την έναρξη της ανθοφορίας, η φυτοπροστασία επεκτείνεται και σε άλλες ασθένειες, όπως το φουζικλάδιο και η σεπτόρια. Όπως επισημαίνει ο γεωπόνος, με συνεπή και σωστή διαχείριση, οι ασθένειες αυτές δεν δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στην καλλιέργεια.

Από τους εχθρούς της αχλαδιάς, η «ψύλλα (Cacopsylla pyri) αποτελεί τον σημαντικότερο και δυσκολότερο αντίπαλο». Η διαχείρισή της είναι «συνεχής και αφορά όλη τη χρονιά», με τις πρώτες παρεμβάσεις να ξεκινούν ήδη από τις αρχές Φεβρουαρίου, όταν παρατηρείται η έναρξη της πτήσης του εντόμου και η ωοτοκία. Στόχος της αντιμετώπισης δεν είναι η πλήρης εξάλειψη, αλλά η μείωση του πληθυσμού και της ωοτοκίας.

Η αντιμετώπιση της ψύλλας έχει καταστεί ιδιαίτερα δύσκολη, όπως μας γνωστοποιεί ο γεωπόνος, λόγω της έλλειψης διαθέσιμων χημικών σκευασμάτων. Για τον λόγο αυτό, χρησιμοποιούνται κυρίως «βιοδραστικά προϊόντα, βασισμένα σε θερινά και αιθέρια έλαια, ενώ εφαρμόζονται και συμπληρωματικές πρακτικές, όπως παγίδες, κομφούζιο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εξαπόλυση ωφέλιμων εντόμων». Όλες οι παρεμβάσεις εντάσσονται σε ένα πλαίσιο ολοκληρωμένης διαχείρισης.

Η φυτοπροστασία στην αχλαδιά πραγματοποιείται σε ιδιαίτερα αυστηρά πλαίσια, με περιορισμένο αριθμό δραστικών ουσιών και επίπεδα υπολειμμάτων σημαντικά χαμηλότερα από τα επιτρεπόμενα. Όπως αναφέρει, «σε πολλές περιπτώσεις γίνονται δεκτές συνολικά λίγες δραστικές ουσίες, σε επίπεδα που φτάνουν περίπου στο ένα τρίτο των επιτρεπόμενων ορίων, γεγονός που καθιστά τη σωστή διαχείριση ακόμη πιο απαιτητική».

Κλιματική αστάθεια και επιπτώσεις στην παραγωγή

Η αχλαδιά αποτελεί μια καλλιέργεια ιδιαίτερα ευαίσθητη στις κλιματικές συνθήκες. Παγετοί, χαλαζοπτώσεις και έντονες βροχοπτώσεις μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την παραγωγή, ειδικά όταν συμπίπτουν με την περίοδο της ανθοφορίας. Όπως επισημαίνει ο γεωπόνος του ΑΣΕΠΟΠ Τυρνάβου, «τα τελευταία χρόνια οι καιρικές συνθήκες έχουν γίνει πιο ασταθείς», με αποτέλεσμα να επηρεάζεται τόσο η παραγωγή όσο και η γενικότερη συμπεριφορά της καλλιέργειας.

Παλιότερα, η αχλαδιά «παρήγαγε σταθερά καρπό από το 4ο–5ο έτος έως και το 12ο ή 15ο έτος της ζωής της», όπως μας αναφέρει χαρακτηριστηκά. Πλέον, παρατηρείται έντονη παραγωγική αστάθεια, με χρονιές υψηλής παραγωγής να εναλλάσσονται με χρονιές χαμηλών αποδόσεων. Η έλλειψη επαρκών ωρών ψύχους και οι ήπιοι χειμώνες επηρεάζουν την καρπόδεση, ενώ ταυτόχρονα ευνοούν την ανάπτυξη των εντόμων, αυξάνοντας τον αριθμό των γενεών τους και δυσκολεύοντας σημαντικά τη διαχείρισή τους.

Από το χωράφι στην αγορά: ποικιλίες, συγκομιδή και τιμές

Στον Τύρναβο, η συγκομιδή των αχλαδιών ξεκινά νωρίς, «με την ποικιλία Κοντούλα να μπαίνει πρώτη στα χωράφια, περίπου από τις 18 έως τις 25 Ιουνίου». Ακολουθούν τα Κόσια γύρω στα μέσα Ιουλίου, στη συνέχεια η Santa Maria και, από τα τέλη Ιουλίου έως και τον Αύγουστο, η βασική ποικιλία της περιοχής, το Κρυστάλλι. Το Κρυστάλλι αποτελεί τον κύριο όγκο της παραγωγής, με την περιοχή του Τυρνάβου να συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό της ελληνικής παραγωγής της συγκεκριμένης ποικιλίας. Παράλληλα μας επισημαίνει ότι, βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία για την απόκτηση ΠΟΠ «Κρυστάλλι Τυρνάβου», με στόχο την ενίσχυση της προστιθέμενης αξίας του προϊόντος.

Χάρη στις δυνατότητες συντήρησης, το αχλάδι πλέον διακινείται στην αγορά σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, όπως αναφέρει ο γεωπόνος. Ωστόσο, οι τιμές παραγωγού παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, οι οποίες εξαρτώνται κυρίως από την ποιότητα του προϊόντος. Όπως αναφέρει ο κ. Τζουχάλας, «τα τελευταία δύο χρόνια η εικόνα είναι σαφώς βελτιωμένη σε επίπεδο τιμών», σε σχέση με προηγούμενες περιόδους, όπου οι παραγωγοί κινούνταν οριακά και σε πολλές περιπτώσεις δεν κάλυπταν καν το κόστος παραγωγής. Σύμφωνα με τον ίδιο, η τιμή παραγωγού μπορεί να κυμανθεί «από 0,70–0,80 ευρώ το κιλό για χαμηλότερης ποιότητας αχλάδια, έως και 1 ευρώ το κιλό για προϊόν υψηλής ποιότητας». Η διαφορά αυτή, σχετίζεται με το μέγεθος, το χρώμα και τη συνολική εικόνα του καρπού, αλλά και με το τελικό εμπορεύσιμο βάρος που παραδίδει ο παραγωγός.

Τα στοιχεία που περιγράφει ο γεωπόνος στον ΑγροΤύπο, αποτυπώνουν μια καλλιέργεια υψηλών απαιτήσεων, με αυξημένο κόστος και έντονες προκλήσεις, αλλά και με σημαντικές προοπτικές όταν η ποιότητα και η οργάνωση βρίσκονται στο επίκεντρο.

Η περίοδος του χειμώνα, και ειδικά το διάστημα του κλαδέματος, αποτελεί κρίσιμο σημείο για την υγεία του αμπελιού. Παρότι τα φυτά βρίσκονται σε λήθαργο και η καλλιεργητική δραστηριότητα φαίνεται περιορισμένη, οι επιλογές που γίνονται τώρα καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την πορεία της καλλιέργειας τα επόμενα χρόνια. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ασθένειες ξύλου της αμπέλου παραμένουν ένα από τα σοβαρότερα και πιο ύπουλα προβλήματα, ιδιαίτερα σε περιοχές με έντονη αμπελουργική δραστηριότητα.

Σύμφωνα με τη γεωπόνο κα. Παπαφίγκου του Αγροτικού Οινοποιητικού Συνεταιρισμού Τυρνάβου, πρόκειται για ασθένειες που «δεν φαίνονται τη στιγμή που μολύνουν το φυτό», αλλά εξελίσσονται αργά και σταδιακά, μέχρι να εκδηλωθούν με συμπτώματα που συχνά είναι μη αναστρέψιμα.

Τι είναι οι ασθένειες ξύλου της αμπέλου

Οι ασθένειες ξύλου αποτελούν μια κατηγορία χρόνιων μυκητολογικών προσβολών που εγκαθίστανται στο εσωτερικό του κορμού και των βραχιόνων της αμπέλου. Η μόλυνση γίνεται κυρίως μέσω των τομών του κλαδέματος, ενώ τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν μετά από ένα, δύο ή και περισσότερα χρόνια. Όπως επισημαίνει η κα. Παπαφίγκου, «το ιδιαίτερο με αυτές τις ασθένειες είναι ότι μπορεί το πρέμνο να είναι ήδη μολυσμένο, χωρίς να φαίνεται τίποτα εξωτερικά». Αυτό καθιστά την πρόληψη το μοναδικό ουσιαστικό εργαλείο αντιμετώπισης.

1. Ίσκα: η πιο χαρακτηριστική και ύπουλη ασθένεια

Η ίσκα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ασθένειες ξύλου. Πρόκειται για ασθένεια που προκαλείται από σύμπλεγμα παθογόνων μυκήτων και οδηγεί σε σήψη του ξύλου. Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως κοντά στην ωρίμανση των σταφυλιών. Στα φύλλα παρατηρούνται χαρακτηριστικές «λωρίδες» με μεταχρωματισμούς, ενώ σε προχωρημένο στάδιο μπορεί να προκληθεί ολική ξήρανση του πρέμνου και απώλεια της παραγωγής. Όπως τονίζει η γεωπόνος, «η ίσκα μπορεί να εμφανίσει συμπτώματα αργά, αλλά όταν εκδηλωθεί, το πρόβλημα είναι σοβαρό». Σε αρκετές περιπτώσεις, το πρέμνο μπορεί να συνεχίσει να δίνει παραγωγή για κάποια χρόνια, μέχρι να φτάσει σε σημείο πλήρους κατάρρευσης.

2. Ευτυπίωση: εξασθένηση και σταδιακή ξήρανση

Η ευτυπίωση είναι επίσης μυκητολογική ασθένεια ξύλου, με κύρια χαρακτηριστικά τη μείωση της ζωηρότητας και της παραγωγικότητας του πρέμνου. Τα πρώτα σημάδια γίνονται αντιληπτά από την έναρξη της βλάστησης, με καχεκτικούς βλαστούς, μικρά και κιτρινωπά φύλλα και καθυστερημένη ανάπτυξη. Στο εσωτερικό του ξύλου παρατηρείται σήψη, η οποία μπορεί να καταλαμβάνει μεγάλο τμήμα του κορμού. Ένα χαρακτηριστικό που βοηθά στη διάκριση από την ίσκα είναι ότι «στην ευτυπίωση η προσβολή μπορεί να καταλαμβάνει το μισό μήκος του κορμού», κάτι που γίνεται ορατό μόνο μετά από τομή.

Πώς μεταδίδονται οι ασθένειες ξύλου 

Κοινός παρονομαστής των ασθενειών ξύλου της αμπέλου είναι ο τρόπος μετάδοσής τους, με το κλάδεμα να αποτελεί το πιο κρίσιμο στάδιο. Οι μύκητες εισέρχονται στο φυτό κυρίως μέσω των πληγών που δημιουργούνται κατά τις τομές, γεγονός που καθιστά το κλάδεμα κομβικό σημείο για την εξέλιξη της ασθένειας. Όπως επισημαίνει η γεωπόνος του συνεταιρισμού, «όσο μεγαλύτερες είναι οι τομές, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος μόλυνσης», ενώ οι υγρές ή βροχερές συνθήκες ευνοούν τη διασπορά των μολυσμάτων. Η μετάδοση μπορεί να γίνει τόσο μέσω του νερού όσο και μέσω του κλαδευτικού εξοπλισμού και των μηχανημάτων, ιδιαίτερα όταν αυτά χρησιμοποιούνται διαδοχικά σε διαφορετικά πρέμνα.

Γιατί η πρόληψη είναι το μοναδικό όπλο 

Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία στις ασθένειες ξύλου της αμπέλου είναι ότι δεν υπάρχουν ουσιαστικά θεραπευτικά μέτρα. Όπως υπογραμμίζει η γεωπόνος του συνεταιρισμού, «δεν υπάρχει χημική καταπολέμηση που να εξαλείφει τον μύκητα», γεγονός που καθιστά την πρόληψη μονόδρομο για τους παραγωγούς. Ορισμένα σκευάσματα μπορεί να χρησιμοποιηθούν προληπτικά, είτε για την προστασία των τομών του κλαδέματος είτε σε μεταγενέστερα στάδια της καλλιέργειας, χωρίς όμως να εξασφαλίζουν την εξάλειψη του παθογόνου. «Μπορεί να τον πιάσουν και να τον αδρανοποιήσουν προσωρινά ή μπορεί και να μην έχουν αποτέλεσμα», επισημαίνει, εξηγώντας ότι αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί παραγωγοί δεν προχωρούν τελικά σε τέτοιες εφαρμογές. Όπως ξεκαθαρίζει η γεωπόνος, προληπτικές επεμβάσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν και σε μεταγενέστερα στάδια της καλλιέργειας, όπως κατά τον περκασμό, ωστόσο δεν αποτελούν εγγύηση αντιμετώπισης. «Το βάρος πέφτει κυρίως στο σωστό κλάδεμα και στις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτό γίνεται», σημειώνει χαρακτηριστικά, θέτοντας τη φιλοσοφία διαχείρισης αυτών των ασθενειών.

Η αντιμετώπιση βασίζεται, επομένως, αποκλειστικά σε καλλιεργητικά μέτρα που πρέπει να εφαρμόζονται με συνέπεια. Κομβικής σημασίας είναι το κλάδεμα να γίνεται όσο το δυνατόν πιο αργά μέσα στον χειμώνα και μόνο με ξηρό καιρό, καθώς την περίοδο αυτή οι πληγές επουλώνονται ταχύτερα, ενώ μειώνεται τόσο η υγρασία όσο και το μολυσματικό φορτίο στο περιβάλλον. Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αποφυγή μεγάλων τομών και στη σωστή τεχνική κοπής, με κοπές που δεν είναι σύρριζα αλλά αφήνουν «τακούνι», ώστε η υγρασία να μην καταλήγει στον οφθαλμό και να περιορίζεται ο κίνδυνος μόλυνσης, ιδιαίτερα σε σχέση με την εκδήλωση της ίσκας.

Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η προληπτική προστασία των ανοιχτών πληγών του κλαδέματος με κατάλληλα χαλκούχα ή άλλα εγκεκριμένα σκευάσματα, καθώς και η σχολαστική απολύμανση των εργαλείων και των μηχανημάτων κλαδέματος. Όπως επισημαίνεται, τα υγιή πρέμνα πρέπει να κλαδεύονται πρώτα και τα προσβεβλημένα τελευταία, ώστε να περιορίζεται η μετάδοση του μολύσματος μέσα στον αμπελώνα.

Παράλληλα, απαραίτητη θεωρείται η απομάκρυνση και καταστροφή των υπολειμμάτων του κλαδέματος, ώστε να μην παραμένει μολυσματικό φορτίο στον αγρό. Σε περιπτώσεις πρέμνων που έχουν προσβληθεί σε μεγάλο βαθμό και δεν είναι πλέον παραγωγικά, η εκρίζωση και πλήρης απομάκρυνσή τους αποτελεί τη μόνη ρεαλιστική λύση.

Ένα πρόβλημα που αφορά όλους τους αμπελουργούς και απαιτεί επαγρύπνηση

Η εμπειρία από την περιοχή του Τυρνάβου επιβεβαιώνει ότι οι ασθένειες ξύλου της αμπέλου δεν αποτελούν μεμονωμένο ή τοπικό φαινόμενο. Στον Αγροτικό Οινοποιητικό Συνεταιρισμό Τυρνάβου, όπου συμμετέχουν περίπου 450 μέλη, η γεωπόνος επισημαίνει ότι «η πλειονότητα των παραγωγών έχει έρθει αντιμέτωπη με το πρόβλημα, είτε άμεσα είτε έμμεσα», ενώ ακόμη και όσοι δεν έχουν εμφανίσει συμπτώματα, εκφράζουν έντονο προβληματισμό. Τα τελευταία χρόνια, οι προσβολές εμφανίζονται αυξημένες, κάτι που αποδίδεται και στις ήπιες χειμερινές συνθήκες. «Δεν έχουμε παρατεταμένους, έντονους χειμώνες ώστε να περιοριστεί η δράση των μυκήτων», αναφέρει χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι αυτό εντείνει τον φόβο των παραγωγών όχι μόνο για τον δικό τους αμπελώνα, αλλά και για γειτονικές εκμεταλλεύσεις.

Όπως εξηγεί, ένα από τα πιο δύσκολα σημεία αυτών των ασθενειών είναι ότι ένα πρέμνο μπορεί να είναι μολυσμένο χωρίς να εμφανίζει άμεσα συμπτώματα. Μπορεί να συνεχίσει να δίνει παραγωγή κανονικά και τα συμπτώματα να εκδηλωθούν μετά από ένα, δύο ή και περισσότερα χρόνια. Αυτό λειτουργεί «και θετικά και αρνητικά» για τον παραγωγό: από τη μία του δίνεται ένα χρονικό περιθώριο, καθώς η προσβολή δεν είναι απαραίτητα άμεσα καταστροφική, από την άλλη όμως, αν δεν υπάρχει υποψία και έγκαιρη παρακολούθηση, ο κίνδυνος διασποράς μέσα στον αμπελώνα αυξάνεται σημαντικά.

Η διάγνωση σε πρώιμο στάδιο δεν είναι εύκολη, καθώς, όπως σημειώνει η γεωπόνος, η μόλυνση μπορεί να διαπιστωθεί μόνο με τομή στο ξύλο. Αν αυτό δεν γίνει έγκαιρα και τα συμπτώματα εμφανιστούν αργότερα, ο παραγωγός μπορεί να βρεθεί προ εκπλήξεως, με πρέμνα που ξαφνικά εξασθενούν ή παύουν να είναι παραγωγικά. Παρότι η τήρηση όλων των προληπτικών μέτρων δεν είναι εύκολη, ιδιαίτερα όσον αφορά τη συνεχή απολύμανση εργαλείων και μηχανημάτων, στην περιοχή παρατηρείται ότι οι περισσότεροι παραγωγοί προσπαθούν να συμμορφωθούν. «Όταν ο άλλος έχει δει το αμπέλι του ή το διπλανό να φτάνει σε σημείο να μην είναι πια παραγωγικό, τότε αντιλαμβάνεται πλήρως το μέγεθος του προβλήματος», τονίζει.

Σε ένα περιβάλλον όπου τα "όπλα" απέναντι στις ασθένειες ξύλου είναι περιορισμένα, η εμπειρία δείχνει ότι η σωστή τεχνική κλαδέματος, η επιλογή των κατάλληλων συνθηκών και η πειθαρχία στα καλλιεργητικά μέτρα αποτελούν τη μόνη ουσιαστική γραμμή άμυνας.

Σε πρόσφατο ρεπορτάζ του ΑγροΤύπου για την πορεία της θερμοκηπιακής τομάτας, μέσα από συζητήσεις με παραγωγούς και γεωπόνους σε βασικές ζώνες καλλιέργειας, καταγράφηκε μια ήπια αλλά υπαρκτή ανησυχία για τη φετινή χρονιά. Η εικόνα δεν παραπέμπει σε γενικευμένη κρίση, ωστόσο σε αρκετές περιπτώσεις διαφαίνεται διαφοροποίηση σε σχέση με προηγούμενα έτη.

Κοινός παρονομαστής στις συζητήσεις αυτές είναι η ανησυχία για την καστανή ρυτίδωση της τομάτας, μια ιολογική ασθένεια που τα τελευταία χρόνια επανέρχεται στο προσκήνιο και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι παραγωγοί προσεγγίζουν τη θερμοκηπιακή καλλιέργεια. Αν και δεν εμφανίζεται παντού με την ίδια ένταση, η παρουσία της αρκεί για να αλλάξει επιλογές και να επαναφέρει στο προσκήνιο ζητήματα πρόληψης και διαχείρισης. Με βάση τις εμπειρίες από το πεδίο και τις τοποθετήσεις ειδικών, το παρόν άρθρο επιχειρεί να φωτίσει την καστανή ρυτίδωση: τι είναι, πώς επηρεάζει τη θερμοκηπιακή τομάτα και ποια είναι σήμερα τα πραγματικά περιθώρια αντιμετώπισής της.

Τι είναι η Καστανή Ρυτίδωση και γιατί θεωρείται απειλή για την τομάτα

Η καστανή ρυτίδωση των καρπών της τομάτας είναι μια ιολογική ασθένεια που τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε σοβαρή απειλή για τις καλλιέργειες τομάτας και πιπεριάς, ιδιαίτερα σε θερμοκηπιακές συνθήκες. Ο ιός ταυτοποιήθηκε για πρώτη φορά διεθνώς το 2014, ενώ στην Ελλάδα εμφανίστηκε το φθινόπωρο του 2019, προκαλώντας έντονα προβλήματα σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες. Πρόκειται για έναν νεοφανή και αναδυόμενο οργανισμό καραντίνας, ο οποίος εξαπλώθηκε με ταχύτατους ρυθμούς σε πολλές χώρες της Ευρώπης, της Ασίας και της Αμερικής. Η επικινδυνότητά του δεν σχετίζεται μόνο με την ένταση των συμπτωμάτων που προκαλεί, αλλά κυρίως με το γεγονός ότι μπορεί να προσβάλλει ποικιλίες τομάτας που μέχρι πρότινος θεωρούνταν προστατευμένες, καθώς υπερνικά υπάρχοντα γονίδια ανθεκτικότητας σε άλλους συγγενικούς ιούς. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι σε περιπτώσεις έντονης προσβολής, το ποσοστό των μολυσμένων φυτών μπορεί να φτάσει ακόμη και το σύνολο της καλλιέργειας, ενώ οι καρποί καθίστανται μη εμπορεύσιμοι. Για τον λόγο αυτό, η καστανή ρυτίδωση θεωρείται πλέον μια από τις σημαντικότερες φυτοϋγειονομικές προκλήσεις για τη θερμοκηπιακή τομάτα.

Πώς προσβάλλει την καλλιέργεια και ποια συμπτώματα εμφανίζονται

Η ασθένεια εκδηλώνεται με διαφορετική ένταση, ανάλογα με την ποικιλία, τις περιβαλλοντικές συνθήκες και τη φυσιολογική κατάσταση των φυτών. Τα συμπτώματα είναι συνήθως εντονότερα κατά τη θερινή περίοδο και όταν τα φυτά βρίσκονται υπό στρες, γεγονός που εξηγεί γιατί σε πολλές περιπτώσεις η προσβολή γίνεται πιο εμφανής σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες. Στα φύλλα παρατηρούνται χλωρώσεις, μωσαϊκό, ποικιλοχλώρωση, κατσάρωμα και παραμορφώσεις του ελάσματος, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζονται και νεκρωτικές κηλίδες σε μίσχους και κάλυκες. Οι καρποί παρουσιάζουν χαρακτηριστικές κίτρινες ή καστανές κηλίδες, δακτυλίους, ανομοιόμορφη ωρίμανση και έντονη ρυτίδωση, στοιχεία που υποβαθμίζουν πλήρως την εμπορική τους αξία.

Η καστανή ρυτίδωση δεν περιορίζεται μόνο στην τομάτα. Προσβάλλει επίσης την πιπεριά, όπου προκαλεί παραμορφώσεις φύλλων και καρπών, καθώς και ανομοιόμορφο χρωματισμό. Επιπλέον, ο ιός μπορεί να επιβιώσει και να διατηρηθεί σε ζιζάνια και άλλα φυτικά είδη, τα οποία λειτουργούν ως δεξαμενές μόλυνσης στο περιβάλλον. Η μετάδοση γίνεται κυρίως μηχανικά, μέσω της επαφής μεταξύ φυτών και των καλλιεργητικών εργασιών, ενώ ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο παίζουν ο μολυσμένος σπόρος, τα φυτάρια και τα φυτικά υπολείμματα στο έδαφος. Η υψηλή αντοχή του ιού στο περιβάλλον και η μεγάλη μολυσματικότητά του εξηγούν γιατί η εξάπλωσή του είναι τόσο δύσκολο να περιοριστεί και γιατί η πρόληψη παραμένει το μοναδικό αποτελεσματικό μέσο αντιμετώπισης.

Αντιμετώπιση της Καστανής Ρυτίδωσης: τι μπορεί και τι δεν μπορεί να γίνει

Η καστανή ρυτίδωση δεν αντιμετωπίζεται με χημικά ή θεραπευτικά μέσα, καθώς πρόκειται για ιολογική ασθένεια. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει διαθέσιμο φυτοπροστατευτικό προϊόν που να μπορεί να εξαλείψει τον ιό από το φυτό, γεγονός που καθιστά αναγκαία την έμφαση στην πρόληψη και στη σωστή διαχείριση της καλλιέργειας. Η εμπειρία από τις περιοχές όπου εμφανίστηκε έντονα δείχνει ότι ο περιορισμός της διασποράς βασίζεται αποκλειστικά στην πειθαρχημένη εφαρμογή μέτρων υγιεινής και στην έγκαιρη αντίδραση μέσα στο θερμοκήπιο.

Μέτρα πρόληψης και διαχείρισης που προτείνονται:

• Χρήση υγιούς και πιστοποιημένου σπόρου.
• Χρήση υβριδίων με ανοχή στην ίωση.
• Συστηματικός έλεγχος σπορείων και άμεση απομάκρυνση ή καταστροφή φυταρίων που εμφανίζουν ύποπτα συμπτώματα.
• Χρήση υγιών φυταρίων κατά τη φύτευση.
• Τακτικός έλεγχος των φυτών στο θερμοκήπιο και απομάκρυνση όσων εμφανίζουν συμπτώματα ίωσης, με σύσταση για εργαστηριακή επιβεβαίωση της παρουσίας του ιού.
• Αυστηρή εφαρμογή μέτρων ατομικής υγιεινής, όπως χρήση γαντιών, φόρμας και υποδημάτων μίας χρήσης και αλλαγή τους μεταξύ διαφορετικών εγκαταστάσεων.
• Συχνή απολύμανση εργαλείων και επιφανειών που έρχονται σε επαφή με τα φυτά.
• Περιορισμός της μετακίνησης εργατών μεταξύ διαφορετικών τομέων της επιχείρησης.
• Απομάκρυνση ζιζανίων εντός και γύρω από τα θερμοκήπια και αποφυγή εισόδου ζώων στους χώρους καλλιέργειας.
• Σε περιπτώσεις επιβεβαιωμένης μόλυνσης, προτείνεται η απομάκρυνση και καταστροφή των φυτικών υπολειμμάτων, καθώς και η απολύμανση των χώρων.
• Εφαρμογή αμειψισποράς με μη ευπαθή φυτικά είδη, όπου αυτό είναι εφικτό.
• Χρήση ανθεκτικών υποκειμένων στο πλαίσιο του εμβολιασμού, ως συμπληρωματικό μέτρο διαχείρισης.

Θερμοκηπιακή τομάτα: η Καστανή Ρυτίδωση ως παράγοντας αβεβαιότητας

Όπως εξηγεί στον ΑγροΤύπο ο κ. Κωνσταντίνος Νικολούδης, γεωπόνος του Αγροτικού Οπωροκηπευτικού Ελαιουργικού Συνεταιρισμού Τυμπακίου, η καστανή ρυτίδωση αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας στην περιοχή του Τυμπακίου. Αν και ο ιός υπήρχε γενικότερα στον ελλαδικό χώρο τα προηγούμενα χρόνια, στην περιοχή δεν είχε εμφανιστεί αρχικά με την ένταση που καταγράφηκε την τελευταία περίοδο, γεγονός που αιφνιδίασε πολλούς παραγωγούς. Η εικόνα αυτή άλλαξε κυρίως στις πρώιμες φυτεύσεις, όπου σε συνδυασμό με τις υψηλές θερμοκρασίες και το αβιοτικό στρες, η ασθένεια εκδηλώθηκε πιο έντονα. Όπως σημειώνει, σε ορισμένα θερμοκήπια η ζημιά περιορίστηκε σε χαμηλά ποσοστά, ενώ σε άλλα έφτασε ακόμη και το 20–25% της παραγωγής, δείχνοντας ότι η εξέλιξη της καστανής ρυτίδωσης δεν είναι ίδια σε όλες τις περιπτώσεις.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στο γεγονός ότι τα διαθέσιμα υβρίδια δεν προσφέρουν πλήρη προστασία. «Μιλάμε για ανεκτικά και όχι για ανθεκτικά υβρίδια», τονίζει, εξηγώντας ότι η ανεκτικότητα μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, αλλά δεν αποτελεί απόλυτη λύση. Υπό συνθήκες έντονου αβιοτικού στρες, όπως παρατεταμένες υψηλές θερμοκρασίες το καλοκαίρι, η ανεκτικότητα αυτή μπορεί να «σπάσει», με αποτέλεσμα την εμφάνιση συμπτωμάτων ακόμη και σε γενετικό υλικό που με ανοχή στην ίωση.

Ο παράγοντας του κόστους εντείνει τον προβληματισμό των παραγωγών. Τα ανεκτικά υβρίδια είναι «ακριβότερα και, σε μια περιοχή όπως το Τυμπάκι όπου καλλιεργούνται δύο κύκλοι τομάτας τον χρόνο, το ρίσκο πολλαπλασιάζεται». Όπως επισημαίνει, όταν μια ακριβή καλλιέργεια πληγεί από την Καστανή Ρυτίδωση, η οικονομική απώλεια είναι ιδιαίτερα βαριά, γεγονός που οδηγεί αρκετούς παραγωγούς σε «δεύτερες σκέψεις για το αν θα συνεχίσουν με τομάτα».

Σε θερμοκήπια με ιστορικό προσβολών, ο κ. Νικολούδης παρατηρεί ότι αρκετοί παραγωγοί εξετάζουν ακόμη και την προσωρινή απομάκρυνση από την καλλιέργεια τομάτας, επιλέγοντας άλλα κηπευτικά που δεν προσβάλλονται από τον συγκεκριμένο ιό. Παράλληλα, τονίζει τη σημασία της έγκαιρης απομόνωσης προσβεβλημένων φυτών, ώστε να καθυστερήσει η εξάπλωση της ασθένειας στο υπόλοιπο θερμοκήπιο και να διασωθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής. Κλείνοντας, επισημαίνει ότι η Καστανή Ρυτίδωση δεν αποτελεί ένα παροδικό φαινόμενο, αλλά μια πραγματικότητα που θα συνεχίσει να απασχολεί παραγωγούς και γεωπόνους. Η διαχείρισή της απαιτεί συνδυασμό μέτρων, συνεχή παρακολούθηση και ρεαλιστικές αποφάσεις, καθώς –όπως τονίζει– «δεν είναι ένα πρόβλημα που φεύγει εύκολα».

Η προσέγγιση του εμπορίου στα υβρίδια τομάτας απέναντι στον ιό

Όπως εξηγεί ο κ. Βαγγέλης Πελεκάνης, Customer Experience Specialist Vegetable Seeds MEDA της Syngenta, η εμφάνιση του Tomato Brown Rugose Fruit Virus (ToBRFV – Ιός Καστανής Ρυτίδωσης της Τομάτας) αποτέλεσε τα τελευταία χρόνια σημείο καμπής για τη θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας, ιδιαίτερα σε περιοχές υψηλής έντασης όπως η Κρήτη. Στα πρώτα στάδια της έξαρσης, οι απώλειες ήταν σημαντικές, γεγονός που οδήγησε όλες τις εταιρείες γενετικού υλικού – και τη Syngenta ειδικότερα – σε εντατική αναζήτηση λύσεων μέσω υβριδίων με ανεκτικότητα στον ιό.

Στην κατηγορία της μεγαλόκαρπης τομάτας, ο κ. Πελεκάνης αναφέρεται στο υβρίδιο Ibeth, το οποίο διαθέτει IR (Intermediate Resistance – ενδιάμεση ανθεκτικότητα) στον ToBRFV (Ιός Καστανής Ρυτίδωσης), ενώ, όπως σημειώνει, εμφανίζει και ανεκτικότητα στον TYLCV – Tomato Yellow Leaf Curl Virus (ιός κίτρινου καρουλιάσματος των φύλλων της τομάτας). Το συγκεκριμένο υβρίδιο καλλιεργείται ήδη σε απαιτητικές περιοχές, όπως τα Χανιά, το  Τυμπάκι, με πολύ καλά αποτελέσματα. Πρόκειται για φυτό ιδιαίτερα δυνατό και εύρωστο, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και υπερβολικά ζωηρό, γεγονός που απαιτεί σωστή καλλιεργητική διαχείριση. Παράλληλα, προσφέρει πολύ καλή ποιότητα καρπών, χωρίς εμφάνιση συμπτωμάτων της καστανής ρυτίδωσης.

Στην κατηγορία τοματίνι (mini plum), η Syngenta εισάγει ένα νέο υβρίδιο, το CORSEO, το οποίο εμφανίζει ανεκτικότητα στον ToBRFV (καφέ/καστανή ρυτίδωση), με βασικό πλεονέκτημα τη συνδυασμένη ανεκτικότητα σε περισσότερους ιούς. Όπως τονίζει ο κ. Πελεκάνης, το CORSEO παρουσιάζει ανεκτικότητα τόσο στον TYLCV (Ιός του Κίτρινου Καρουλιάσματος της Τομάτας) – μια ιολογική ασθένεια που ενυπάρχει εδώ και χρόνια στην Κρήτη και συχνά υποτιμάται – όσο και στον TSWV – Tomato Spotted Wilt Virus (Ιός Κηλιδωτού Μαρασμού της Τομάτας). Με τον τρόπο αυτό, το φυτό προστατεύεται ουσιαστικά από ένα «τριπλό» ιολογικό σύμπλεγμα, γεγονός ιδιαίτερα κρίσιμο σε περιοχές με ιστορικό πολλαπλών ιώσεων.

Η φιλοσοφία της Syngenta, όπως επισημαίνει, δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη υβριδίων με ανεκτικότητα σε έναν μόνο παθογόνο παράγοντα. Στόχος είναι η δημιουργία υβριδίων που συνδυάζουν αντοχές με ποιοτικά χαρακτηριστικά ανώτερα ή τουλάχιστον ισάξια των συμβατικών ποικιλιών. Παρότι τα πρώτα χρόνια υπήρξε έντονη δυσπιστία από την πλευρά των παραγωγών απέναντι στα νέα υβρίδια, αυτή σταδιακά μειώνεται, καθώς τα αποτελέσματα στην πράξη γίνονται ορατά. Ενδεικτικά, η Ibeth καταγράφει αυξανόμενη αποδοχή, ιδιαίτερα σε προβληματικές περιοχές, ενώ το Corsaro αναμένεται να εισέλθει εμπορικά στην αγορά τους επόμενους μήνες.

Παράλληλα, η εταιρεία έχει αναπτύξει μια εναλλακτική προσέγγιση στη διαχείριση της καστανής ρυτίδωσης, δίνοντας έμφαση στα υποκείμενα εμβολιασμού με ανεκτικότητα στον ToBRFV. Η στρατηγική αυτή απευθύνεται κυρίως σε παραγωγούς που παραμένουν επιφυλακτικοί απέναντι στα νέα υβρίδια. Μέσω της χρήσης ανθεκτικού υποκειμένου, προστατεύεται το εμβολιασμένο υβρίδιο στο επίπεδο του εδάφους, όπου ενδέχεται να υπάρχουν μολυσμένα φυτικά υπολείμματα από προηγούμενες καλλιέργειες. Το υποκείμενο που αναφέρει ο κ. Πελεκάνης είναι το KRONOSOR, το οποίο χρησιμοποιείται ήδη από αρκετούς παραγωγούς. Διαθέτει πολύ ισχυρό ριζικό σύστημα, συμβάλλει σε ισορροπημένα δεσίματα και εξασφαλίζει σταθερή και καλή καρπόδεση από την αρχή έως το τέλος της καλλιέργειας. Πέρα από την ανεκτικότητά του στον ιό, το KRONOSOR αποτελεί ένα υποκείμενο που στηρίζει συνολικά την απόδοση και τη σταθερότητα της καλλιέργειας, ακόμη και σε συνθήκες αυξημένου στρες.

Κλείνοντας, ο κ. Πελεκάνης επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση της καστανής ρυτίδωσης δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα μόνο μέτρο. Η επιλογή κατάλληλου υβριδίου, η προσαρμογή των καλλιεργητικών πρακτικών και η συνεχής επαγρύπνηση μέσα στο θερμοκήπιο αποτελούν ένα ενιαίο σύστημα διαχείρισης, χωρίς το οποίο ακόμη και τα πιο ανεκτικά γενετικά υλικά δεν μπορούν να αποδώσουν το μέγιστο των δυνατοτήτων τους.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 3/2020, Δρ Χ. Βαρβέρη «Ο ιός της καστανής ρυτίδωσης των καρπών τομάτας», σελ. 34–38

Οι πρώτοι μήνες μετά τη σπορά των χειμερινών σιτηρών είναι καθοριστικοί για την πορεία της καλλιέργειας. Την περίοδο αυτή, τα ζιζάνια εγκαθίστανται, ανταγωνίζονται τα φυτά για νερό και θρεπτικά στοιχεία και, αν δεν αντιμετωπιστούν έγκαιρα και σωστά, μπορούν να επηρεάσουν σοβαρά τόσο την ανάπτυξη όσο και την τελική απόδοση. Για τον λόγο αυτό, όσοι καλλιεργητές έχουν ήδη σπείρει ή βρίσκονται στη φάση σχεδιασμού των επόμενων κινήσεων καλούνται να σκεφτούν όχι απλώς μια μεμονωμένη επέμβαση, αλλά τη συνολική στρατηγική αντιμετώπισης των ζιζανίων.

Η αναγνώριση των ζιζανίων είναι το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση ξεκινά πάντα από το χωράφι. Η προσεκτική παρατήρηση της καλλιέργειας από τα αρχικά στάδια ανάπτυξης επιτρέπει την έγκαιρη αναγνώριση των κυρίαρχων ειδών ζιζανίων. Αγρωστώδη και πλατύφυλλα δεν εμφανίζονται με την ίδια ένταση κάθε χρονιά, ούτε συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο. Η εικόνα του χωραφιού αυτή την περίοδο καθορίζει τις επιλογές που θα ακολουθήσουν και μειώνει τον κίνδυνο άστοχων ή καθυστερημένων παρεμβάσεων. Μεταξύ των κυριότερων ζιζανίων που απασχολούν τα χειμερινά σιτηρά συγκαταλέγονται η αγριοβρώμη, η λεπτή ήρα, το μίλιο, το ανεμόχορτο, η φάλαρη, η παπαρούνα, το άγριο σινάπι, το ράπιστρο, η μπιφόρα, η κολλητσίδα, καθώς και η βερόνικα και το καπνόχορτο.

Όχι όλα τα ζιζανιοκτόνα για όλα τα ζιζάνια – η ανθεκτικότητα είναι ήδη εδώ

Στα χειμερινά σιτηρά χρησιμοποιούνται ζιζανιοκτόνα με διαφορετικό φάσμα δράσης, άλλα προσανατολισμένα κυρίως στα πλατύφυλλα και άλλα στα αγρωστώδη ζιζάνια, ενώ υπάρχουν και λύσεις με ευρύτερη κάλυψη. Η διάδοση των έτοιμων μειγμάτων έχει διευκολύνει την εφαρμογή και έχει περιορίσει την ανάγκη συνδυασμών, ωστόσο η συστηματική χρήση τους απαιτεί προσοχή. Πολλά βασίζονται σε παρόμοιο μηχανισμό δράσης και, όταν αυτό δεν λαμβάνεται υπόψη στον σχεδιασμό, η αποτελεσματικότητα μπορεί να μειώνεται σταδιακά.

Το αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής είναι πλέον ορατό στο χωράφι. Σε αρκετά αγρωστώδη και πλατύφυλλα ζιζάνια έχουν καταγραφεί πληθυσμοί που δεν ανταποκρίνονται όπως στο παρελθόν σε συγκεκριμένους τρόπους δράσης, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις έχει εμφανιστεί και πολλαπλή ανθεκτικότητα. Η επανάληψη της ίδιας στρατηγικής από χρονιά σε χρονιά αυξάνει τον κίνδυνο αποτυχίας και περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές για το μέλλον, καθιστώντας αναγκαία μια πιο προσεκτική και συνολική προσέγγιση.

Η επιλογή δεν εξαρτάται μόνο από το ζιζάνιο

Η απόφαση για την κατάλληλη επέμβαση δεν βασίζεται μόνο στο είδος του ζιζανίου. Παράγοντες όπως το στάδιο ανάπτυξης της καλλιέργειας, το στάδιο των ζιζανίων, οι περιβαλλοντικές συνθήκες, η εκλεκτικότητα και η διάρκεια δράσης παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πιθανότητα επίδρασης στην επόμενη καλλιέργεια, στοιχείο που συχνά υποτιμάται αλλά μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην αμειψισπορά.

Ο ρόλος της σωστής εφαρμογής

Ακόμη και η πιο σωστή επιλογή μπορεί να αποτύχει αν δεν εφαρμοστεί ορθολογικά. Ο κατάλληλος εξοπλισμός και η σωστή ρύθμιση του ψεκαστικού, σε συνδυασμό με την εμπειρία του επαγγελματία ψεκαστή, συμβάλλουν στη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας και στη μείωση της επιβάρυνσης στο περιβάλλον. Οι συνθήκες κατά τον ψεκασμό, όπως η θερμοκρασία και η υγρασία, επηρεάζουν καθοριστικά το τελικό αποτέλεσμα.

Όταν απαιτείται συνδυασμός παρεμβάσεων

Παρότι σήμερα υπάρχουν ολοκληρωμένες λύσεις, σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται συνδυασμός διαφορετικών τρόπων δράσης για τη διαχείριση ανθεκτικών πληθυσμών. Η επιλογή αυτή χρειάζεται προσοχή, καθώς η ταυτόχρονη εφαρμογή μπορεί να επηρεάσει τη δράση των επιμέρους ζιζανιοκτόνων, ιδιαίτερα όταν τα ζιζάνια βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο ή αναπτύσσονται υπό δυσμενείς συνθήκες. Ο σωστός χρονισμός παραμένει καθοριστικός.

Μια στρατηγική που χτίζεται από νωρίς

Η επιτυχής αντιμετώπιση των ζιζανίων στα χειμερινά σιτηρά δεν είναι αποτέλεσμα μιας μόνο απόφασης, αλλά μιας αλληλουχίας σωστών επιλογών. Από την έγκαιρη παρατήρηση και την κατανόηση της κατάστασης του χωραφιού, μέχρι την επιλογή κατάλληλης στρατηγικής και την ορθή εφαρμογή, κάθε βήμα μετρά. Όσο νωρίτερα ξεκινήσει ο σχεδιασμός, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες να διατηρηθεί η καλλιέργεια καθαρή και παραγωγική μέχρι τη συγκομιδή.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 1/2020, «Η επιλογή του κατάλληλου ζιζανιοκτόνου για τα χειμερινά σιτηρά», σελ. 50–54.

Η φυτοπροστασία αποτελεί βασικό πυλώνα της γεωργικής παραγωγής και ο ψεκασμός παραμένει η πιο διαδεδομένη μέθοδος εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Οι εφαρμογές πραγματοποιούνται σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, ανάλογα με την καλλιέργεια, το στάδιο ανάπτυξής της και τον στόχο της επέμβασης, είτε αυτή είναι προληπτική είτε κατασταλτική.

Ο ψεκασμός βασίζεται στη δημιουργία σταγονιδίων από το ψεκαστικό διάλυμα, τα οποία καλούνται να καλύψουν αποτελεσματικά τη φυτική επιφάνεια ή το έδαφος. Ωστόσο, τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα είναι ουσίες δυνητικά επικίνδυνες για τον άνθρωπο, τα ζώα και το περιβάλλον, γεγονός που καθιστά κρίσιμο όχι μόνο το αν θα πραγματοποιηθεί ένας ψεκασμός, αλλά και το πώς θα γίνει. Σε αυτό το πλαίσιο, η διασπορά του ψεκαστικού νέφους (drift) αναδεικνύεται ως ένας από τους πιο σημαντικούς και συχνά υποτιμημένους παράγοντες που επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα της εφαρμογής, αλλά και την ασφάλεια της καλλιέργειας και του περιβάλλοντος.

Τι σημαίνει διασπορά ψεκαστικού νέφους

Η διασπορά του ψεκαστικού νέφους αφορά τη μετατόπιση του ψεκαστικού διαλύματος από την περιοχή-στόχο προς σημεία που δεν προορίζονται να δεχθούν εφαρμογή. Η μετακίνηση αυτή μπορεί να συμβεί κατά τη διάρκεια ή και μετά τον ψεκασμό, κυρίως μέσω της επίδρασης του ανέμου, με αποτέλεσμα το φυτοπροστατευτικό προϊόν να εναποτίθεται σε γειτονικές καλλιέργειες, σε υδάτινες επιφάνειες, στον αέρα ή σε περιοχές όπου υπάρχουν άνθρωποι και ζώα. Η διασπορά δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα. Έχει άμεσες επιπτώσεις στην αποτελεσματικότητα της φυτοπροστασίας, καθώς μικρότερη ποσότητα από την προβλεπόμενη φτάνει τελικά στην καλλιέργεια-στόχο. Ταυτόχρονα, αυξάνει τον κίνδυνο ρύπανσης του περιβάλλοντος, πρόκλησης ζημιών σε ευαίσθητες γειτονικές καλλιέργειες και δημιουργίας ανεπιθύμητων υπολειμμάτων στα αγροτικά προϊόντα.

Το μέγεθος των σταγονιδίων και ο τρόπος εφαρμογής

Ο ψεκασμός βασίζεται στη δημιουργία σταγονιδίων από το ψεκαστικό διάλυμα, τα οποία καλούνται να καλύψουν τη φυτική επιφάνεια ή το έδαφος. Τα σταγονίδια μικρής διαμέτρου προσφέρουν καλύτερη κάλυψη, όμως παραμένουν περισσότερο χρόνο αιωρούμενα στον αέρα, αυξάνοντας την πιθανότητα μεταφοράς τους μακριά από το σημείο εφαρμογής και τη διασπορά του ψεκαστικού νέφους. Σε πολύ μικρές σταγόνες, το νερό μπορεί να εξατμιστεί, αφήνοντας τη δραστική ουσία αιωρούμενη και αυξάνοντας τον κίνδυνο έκθεσης ανθρώπων και ζώων. Για τον λόγο αυτό, το μέγεθος των σταγονιδίων θεωρείται ο πιο κρίσιμος παράγοντας που σχετίζεται με τη διασπορά.

Το μέγεθος και η συμπεριφορά των σταγονιδίων επηρεάζονται άμεσα από τον τρόπο ρύθμισης και χρήσης του ψεκαστικού εξοπλισμού. Η πίεση ψεκασμού, το είδος και το μέγεθος των ακροφυσίων, το ύψος απελευθέρωσης του ψεκαστικού υγρού και η ταχύτητα κίνησης του ελκυστήρα διαμορφώνουν τις συνθήκες εφαρμογής. Υψηλές πιέσεις και αυξημένες ταχύτητες οδηγούν σε μικρότερα σταγονίδια και ενισχύουν τη μεταφορά του ψεκαστικού νέφους εκτός στόχου, ενώ σωστά ρυθμισμένος εξοπλισμός συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου διασποράς.

Ο ρόλος των καιρικών συνθηκών στη διασπορά

Οι μετεωρολογικές συνθήκες επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά του ψεκαστικού νέφους. Η ταχύτητα και η κατεύθυνση του ανέμου, η θερμοκρασία, η σχετική υγρασία και η ατμοσφαιρική σταθερότητα είναι παράγοντες που μπορούν να μεταβληθούν ακόμη και κατά τη διάρκεια της εφαρμογής. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ταχύτητα του ανέμου, καθώς αποτελεί τον βασικότερο παράγοντα μεταφοράς των σταγονιδίων. Ψεκασμοί σε συνθήκες ισχυρού ανέμου αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο διασποράς, ενώ ακόμη και η απόλυτη άπνοια μπορεί να υποδηλώνει την παρουσία θερμοκρασιακής αναστροφής, μια κατάσταση που ευνοεί την παραμονή των σταγονιδίων κοντά στο έδαφος και τη μετακίνησή τους σε μεγαλύτερη απόσταση. Η σχετική υγρασία και η θερμοκρασία του αέρα επηρεάζουν επίσης την εξάτμιση των σταγονιδίων. Χαμηλή υγρασία και υψηλές θερμοκρασίες οδηγούν σε ταχύτερη μείωση του μεγέθους τους, αυξάνοντας τον κίνδυνο διασποράς.

Η καλλιέργεια-στόχος και η ανθρώπινη παράμετρος

Το ύψος και η δομή της καλλιέργειας επηρεάζουν επίσης τη διασπορά του ψεκαστικού νέφους. Καλλιέργειες που απαιτούν ψεκασμό από μεγαλύτερη απόσταση από το έδαφος παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο, ενώ η πυκνότητα και ο προσανατολισμός του φυλλώματος καθορίζουν τον τρόπο εναπόθεσης των σταγονιδίων. Καθοριστικός παράγοντας παραμένει και ο ίδιος ο χειριστής. Η γνώση, η υπευθυνότητα και η σωστή εκτίμηση των συνθηκών πριν και κατά τη διάρκεια του ψεκασμού αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τον περιορισμό της διασποράς. Η ορθολογική χρήση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων προϋποθέτει ενημέρωση και σωστό χειρισμό του εξοπλισμού.

Μείωση της διασποράς: μια πρακτική ανάγκη

Η διασπορά του ψεκαστικού νέφους δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο τεχνικό ζήτημα, αλλά ένα φαινόμενο που συνδέεται άμεσα με την αποτελεσματικότητα της φυτοπροστασίας και τη συνολική βιωσιμότητα της γεωργικής πρακτικής. Η ανάγκη περιορισμού της έχει αναδειχθεί ως ουσιαστικό ζητούμενο, καθώς επηρεάζει τόσο την καλλιέργεια-στόχο όσο και το ευρύτερο αγροτικό περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, επιλογές όπως η πρόβλεψη ζωνών προστασίας γύρω από τους αγρούς, η αξιοποίηση ανεμοφρακτών και η εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών ψεκασμού λειτουργούν συμπληρωματικά, ενισχύοντας τον έλεγχο της διασποράς. Παράλληλα, η προσαρμογή της τεχνικής εφαρμογής στις συνθήκες κάθε καλλιέργειας και η σωστή χρήση του εξοπλισμού αποτελούν πρακτικά εργαλεία στα χέρια του παραγωγού, συμβάλλοντας σε πιο στοχευμένες και ασφαλείς εφαρμογές.

Ένα ζήτημα που αφορά άμεσα τον παραγωγό

Η διασπορά του ψεκαστικού νέφους δεν αποτελεί ένα θεωρητικό πρόβλημα ούτε αφορά αποκλειστικά το περιβάλλον. Συνδέεται άμεσα με την αποτελεσματικότητα της καλλιέργειας, το κόστος των εφαρμογών και την ασφάλεια του ίδιου του παραγωγού. Κάθε ψεκασμός, ανεξαρτήτως χρόνου ή σκοπού, απαιτεί προσοχή όχι μόνο ως προς το αν πραγματοποιείται, αλλά και ως προς τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται.

Ο σωστός ψεκασμός δεν κρίνεται μόνο από την εφαρμογή του, αλλά από το πού τελικά καταλήγει το ψεκαστικό νέφος (drift). Εκεί, στο τελικό του αποτύπωμα, φαίνεται αν μια επέμβαση λειτούργησε υπέρ της καλλιέργειας και του παραγωγού ή αν μέρος της χάθηκε εκτός στόχου.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2015, «Διασπορά ψεκαστικού νέφους», σελ. 55–59

Η χειμερινή καλλιέργεια φυλλωδών κηπευτικών, όπως το μαρούλι, το σπανάκι, η ρόκα και τα αντίδια, παραμένει βασικός πυλώνας της λαχανοκομίας, ιδιαίτερα σε περιοχές με έντονη παραγωγική δραστηριότητα. Ωστόσο, αυτή την περίοδο, οι χαμηλές θερμοκρασίες σε συνδυασμό με την αυξημένη υγρασία δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση ασθενειών, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν τόσο την απόδοση όσο και την εμπορική εικόνα της παραγωγής.

Για το πώς διαμορφώνεται η κατάσταση στο χωράφι και ποια σημεία χρειάζονται προσοχή, μιλήσαμε με τη γεωπόνο από τη Λάρισα, κα. Μαρία Ευρυδίκη Μαρκοπούλου, η οποία μεταφέρει την εικόνα όπως τη ζει καθημερινά μέσα από τη συνεργασία της με παραγωγούς της περιοχής. 

Οι ασθένειες που «πρωταγωνιστούν» τον χειμώνα

Σύμφωνα με την κ. Μαρκοπούλου, στα φυλλώδη χειμερινά κηπευτικά οι βασικές ασθένειες που απασχολούν τους παραγωγούς είναι γνωστές, αλλά κάθε άλλο παρά αμελητέες. Όπως σημειώνει, «ο περονόσπορος είναι το κύριο θέμα που βλέπουμε», χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν εμφανίζονται και άλλες προσβολές, όπως ο βοτρύτης, η σκληρωτινία και σε πιο πρώιμα στάδια η τήξη των φυταρίων.

Η ένταση των προσβολών δεν είναι ίδια παντού. Εξαρτάται από την περιοχή, το μικροκλίμα, το ιστορικό του αγροτεμαχίου και τις καλλιεργητικές πρακτικές που εφαρμόζει ο κάθε παραγωγός. Παρ’ όλα αυτά, ο περονόσπορος παραμένει η ασθένεια που συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη προσοχή, ιδιαίτερα στο μαρούλι, το οποίο καλλιεργείται σε μεγάλη έκταση και με διαφορετικούς προορισμούς διάθεσης.

Όσον αφορά τη συμπτωματολογία, η ίδια περιγράφει ότι στον περονόσπορο παρατηρούνται «καστανές κηλίδες ανάμεσα στα νεύρα των φύλλων, όχι καλά σχηματισμένες», οι οποίες με την εξέλιξη της προσβολής νεκρώνονται, ενώ στην κάτω επιφάνεια των φύλλων μπορεί να εμφανιστεί εξάνθηση. Στον βοτρύτη, αντίθετα, οι προσβεβλημένοι ιστοί εμφανίζουν μαλακή σήψη και καλύπτονται από χαρακτηριστική εξάνθηση που «μοιάζει με χνούδι, σε λευκογκρίζο χρώμα», ενώ στη σκληρωτινίαση η προσβολή εκδηλώνεται κυρίως ως υδατώδης έως λευκή σήψη στη βάση του φυτού, συχνά σε συνθήκες αυξημένης υγρασίας.

Πρόληψη, αντιμετώπιση και ο ρόλος του παραγωγού

Η αντιμετώπιση των ασθενειών, όπως τονίζει η γεωπόνος, ξεκινά πριν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα. Η επιλογή ανθεκτικών ποικιλιών, όπου αυτό είναι δυνατό, αποτελεί ένα πρώτο βήμα, όμως εξίσου σημαντικά είναι τα καλλιεργητικά μέτρα. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις αποστάσεις φύτευσης, στον τρόπο ποτίσματος και στην επιλογή του χωραφιού. Περιοχές με κακή στράγγιση ή αυξημένη υγρασία ευνοούν την ανάπτυξη παθογόνων, ενώ το νερό που παραμένει πάνω στα φύλλα μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο μεταφοράς τους. Όπως εξηγεί, «οι σταγόνες του νερού μπορούν να μεταφέρουν το παθογόνο από φύλλο σε φύλλο, δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξή του».

Σε επίπεδο φυτοπροστασίας, η ίδια επισημαίνει ότι τα σκευάσματα πρέπει να χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τις οδηγίες και πάντα σε συνεργασία με τον γεωπόνο, λαμβάνοντας υπόψη τις καιρικές συνθήκες και τα χρονικά διαστήματα πριν τη συγκομιδή. Στα φυλλώδη, όπου η συγκομιδή είναι συχνή και το προϊόν καταναλώνεται φρέσκο, η τήρηση των χρονικών ορίων είναι κρίσιμη για την ασφάλεια και την εμπορική διάθεση. Με βάση όσα ανέφερε η γεωπόνος για τη διαχείριση των καλλιεργειών, ορισμένες βασικές πρακτικές πρόληψης που σχετίζονται με τις συχνότερες ασθένειες των φυλλωδών μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

1. Περονόσπορος: Στην περίπτωση του περονόσπορου, η διαχείριση της υγρασίας παίζει καθοριστικό ρόλο. Πρακτικές όπως η εγκατάσταση της καλλιέργειας σε ελαφρύ και στραγγερό έδαφος, η σωστή πυκνότητα φύτευσης, τα αραιά ποτίσματα και η απομάκρυνση προσβεβλημένων φυτών συμβάλλουν στον περιορισμό της ασθένειας, όπως και η επιλογή ανθεκτικών ποικιλιών όπου αυτές είναι διαθέσιμες.

2. Βοτρύτης: Για τον βοτρύτη, ιδιαίτερη σημασία έχει η αποφυγή υπερβολικής υγρασίας τόσο στο έδαφος όσο και στον αέρα. Η μεταφύτευση υγιών φυτών, τα αραιά ποτίσματα, η αποφυγή τραυματισμών των φυτών και η καλλιέργεια σε καλά στραγγιζόμενα εδάφη θεωρούνται βασικές πρακτικές, ενώ η απομάκρυνση προσβεβλημένων φυτών βοηθά στη μείωση των εστιών μόλυνσης.

3. Σκληρωτινίαση: Στη σκληρωτινίαση, η πρόληψη συνδέεται κυρίως με καλλιεργητικά μέτρα που περιορίζουν την υγρασία και την επιβίωση του παθογόνου στο έδαφος. Η χρήση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού, τα αραιά ποτίσματα, η αποφυγή τραυματισμών, η εγκατάσταση σε ελαφρύ και στραγγερό έδαφος και η απομάκρυνση προσβεβλημένων φυτών αποτελούν πρακτικές που εφαρμόζονται ευρέως, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και βαθύτερες κατεργασίες του εδάφους.

Υπαίθρια και θερμοκηπιακά: ίδιες ασθένειες, διαφορετικές ισορροπίες

Σχετικά με τις διαφορές μεταξύ υπαίθριας και θερμοκηπιακής καλλιέργειας, η κ. Μαρκοπούλου εξηγεί ότι δεν αλλάζει απαραίτητα το είδος των ασθενειών, αλλά ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται και ελέγχονται. Στο θερμοκήπιο, υπάρχει μεγαλύτερος έλεγχος στο πότισμα και στην έκθεση στην υγρασία, όμως, όπως επισημαίνει, «αν δεν δοθεί προσοχή στον αερισμό, η υγρασία μπορεί να αυξηθεί και να δημιουργήσει σοβαρό πρόβλημα».

Στα υπαίθρια φυλλώδη, από την άλλη, οι καλλιέργειες είναι πιο εκτεθειμένες στις καιρικές συνθήκες, ιδιαίτερα σε περιόδους συνεχών βροχοπτώσεων, γεγονός που μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο προσβολών χωρίς ο παραγωγός να μπορεί πάντα να επέμβει άμεσα. Όπως αναφέρει, αρκετοί παραγωγοί επιλέγουν τη χαμηλή κάλυψη των καλλιεργειών, είτε μόνο στο αρχικό στάδιο όπου το φυτό είναι πιο ευαίσθητο και δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως, είτε περιστασιακά, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες. Η πρακτική αυτή μπορεί να βοηθήσει στην προστασία των φυτών, αρκεί να συνοδεύεται από σωστό αερισμό, ώστε να μην εγκλωβίζεται η υγρασία.

Φυλλώδη τον χειμώνα: δεν είναι δύσκολα, αλλά θέλουν προσοχή

Παρά τις δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν κατά τη χειμερινή περίοδο, η κ. Μαρκοπούλου χαρακτηρίζει τα φυλλώδη κηπευτικά ως σχετικά εύκολες καλλιέργειες, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται βασικοί κανόνες από την αρχή. «Αν τηρηθούν κάποια πράγματα σωστά, υπάρχουν λιγότερες πιθανότητες να εμφανιστεί ή να κυριαρχήσει μια ασθένεια», σημειώνει, τονίζοντας ότι το πότισμα και ο αερισμός είναι συχνά οι παράγοντες που κάνουν τη διαφορά στην πράξη. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζουν και οι απαιτήσεις της αγοράς. Οι αλυσίδες σούπερ μάρκετ θέτουν αυστηρότερα κριτήρια σε εμφάνιση και ποιότητα σε σχέση με άλλες μορφές διάθεσης, όπως η λαϊκή αγορά, επηρεάζοντας άμεσα τις επιλογές του παραγωγού ως προς τις επεμβάσεις και τη συνολική διαχείριση της καλλιέργειας.

Σε κάθε περίπτωση, η καλλιέργεια φυλλωδών τον χειμώνα παραμένει βιώσιμη και παραγωγική, όταν βασίζεται στη γνώση, στη συνεχή παρακολούθηση των συνθηκών και στη στενή συνεργασία με τον γεωπόνο. Για τον παραγωγό, αυτό μεταφράζεται σε μια καλλιέργεια που δεν συγχωρεί την αμέλεια, αλλά ανταμείβει τη σωστή και έγκαιρη διαχείριση.

Η IBMA (Διεθνής Ένωση Παραγωγών Βιολογικών Μέσων Καταπολέμησης) χαιρετίζει τη δημοσίευση της Πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Πακέτο Απλοποίησης Omnibus, το οποίο περιλαμβάνει στοχευμένες τροποποιήσεις του Κανονισμού (ΕΕ) 1107/2009.

Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα προόδου προς την επιτάχυνση της πρόσβασης στην αγορά δραστικών ουσιών και προϊόντων βιολογικής καταπολέμησης, παρέχοντας στους Ευρωπαίους αγρότες ουσιαστικά εργαλεία για τη βιώσιμη γεωργία.

«Η πρόταση αυτή αποτελεί μια καθοριστική στιγμή για τον κλάδο της βιολογικής καταπολέμησης», δήλωσε ο Karel Bolckmans, Πρόεδρος της IBMA. «Με την απλοποίηση των κανονιστικών διαδικασιών, μπορούμε να ενισχύσουμε την καινοτομία στην Ευρώπη και να προσφέρουμε στους αγρότες τα εργαλεία που χρειάζονται για να υιοθετήσουν τη βιώσιμη γεωργία».

Οι λύσεις βιολογικής καταπολέμησης προσφέρουν στοχευμένη και αποτελεσματική διαχείριση εχθρών και ασθενειών, με ελάχιστες επιπτώσεις στο περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία. Είναι καίριας σημασίας για τους αγρότες που μεταβαίνουν σε πιο βιώσιμες πρακτικές σε όλα τα γεωργικά συστήματα.

Κύριες προτεινόμενες τροποποιήσεις:

• Υιοθέτηση ορισμού των δραστικών ουσιών βιολογικής καταπολέμησης και των προϊόντων τους σε επίπεδο ΕΕ
• Προτεραιοποίηση των διαδικασιών έγκρισης και αδειοδότησης για τη βιολογική καταπολέμηση
• Δυνατότητα στα κράτη μέλη να χορηγούν προσωρινή άδεια κυκλοφορίας για φυτοπροστατευτικά προϊόντα που περιέχουν νέες δραστικές ουσίες βιολογικής καταπολέμησης
• Ανάθεση στην EFSA του ρόλου του εισηγητή (Rapporteur) αντί των κρατών μελών, ώστε να αυξηθούν οι διαθέσιμοι πόροι αξιολόγησης
• Θέσπιση ενιαίας ζώνης βιολογικής καταπολέμησης και χαμηλού κινδύνου σε επίπεδο ΕΕ, ώστε να διασφαλίζεται πιο ισότιμη πρόσβαση στα προϊόντα αυτά σε όλα τα κράτη μέλη
• Εισαγωγή σιωπηρής αμοιβαίας αναγνώρισης μεταξύ των κρατών μελών όταν υπερβαίνονται τα συμφωνημένα χρονοδιαγράμματα
• Τροποποίηση του συστήματος ανανέωσης, ώστε να προβλέπονται απεριόριστες περίοδοι έγκρισης για τις δραστικές ουσίες και τις άδειες προϊόντων, εξαιρουμένων των ουσιών υποψηφίων προς υποκατάσταση και άλλων ειδικών περιπτώσεων

Η Jennifer Lewis, Εκτελεστική Διευθύντρια της IBMA, πρόσθεσε: «Το πακέτο απλοποίησης αποτελεί ένα θετικό βήμα που ευθυγραμμίζεται με το Όραμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Γεωργία. Τα προτεινόμενα μέτρα θα επιτρέψουν στις λύσεις βιολογικής καταπολέμησης να φτάνουν ταχύτερα στην αγορά, στηρίζοντας τους αγρότες να συνεχίσουν να διαχειρίζονται αποτελεσματικά εχθρούς και ασθένειες, εν μέσω αυξανόμενων πιέσεων στην παραγωγικότητα λόγω της κλιματικής αλλαγής».

«Όταν η απώλεια της βιοποικιλότητας και η κλιματική αλλαγή εξελίσσονται ταχύτερα από την ανάπτυξη πολιτικών και τη ρυθμιστική διαδικασία, η διεύρυνση της εργαλειοθήκης των αγροτών μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων. Η παρούσα πρόταση αποδεικνύει ότι η απλοποίηση των διαδικασιών και η άρση διοικητικών αδιεξόδων μπορούν να συμβαδίσουν με υψηλά πρότυπα ασφάλειας και να βοηθήσουν τους αγρότες να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της βιωσιμότητας, της ανθεκτικότητας και της επισιτιστικής ασφάλειας», δήλωσε ο Jurgen Tack, Γενικός Γραμματέας – Διευθύνων Σύμβουλος της European Landowners’ Organisation (ELO).

Η IBMA προσβλέπει στη συνέχιση της συνεργασίας με τους εμπλεκόμενους φορείς και στις συζητήσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, προκειμένου να διασφαλιστεί η μελλοντική εφαρμογή των μέτρων αυτών. Με τον τρόπο αυτό, συνεχίζουμε να οικοδομούμε μια πιο ανθεκτική και βιώσιμη γεωργία στην Ευρώπη.

Οι προτεινόμενες αλλαγές διατηρούν υψηλά επίπεδα ασφάλειας, ενώ παράλληλα επιτρέπουν ταχύτερη πρόσβαση στην αγορά για τις λύσεις βιολογικής καταπολέμησης. Με τη μείωση του διοικητικού φόρτου, τη δυνατότητα προσωρινής αδειοδότησης και την ενίσχυση της αμοιβαίας αναγνώρισης, το πακέτο απλοποίησης θα ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα τόσο των αγροτών όσο και του ευρωπαϊκού κλάδου βιολογικής καταπολέμησης. Παράλληλα, θα δημιουργήσει ένα πιο ελκυστικό επενδυτικό περιβάλλον για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις του κλάδου της βιολογικής καταπολέμησης.

Η IBMA προσβλέπει στη συνέχιση της συνεργασίας με τους εμπλεκόμενους φορείς και στις συζητήσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, προκειμένου να διασφαλιστεί η μελλοντική εφαρμογή των μέτρων αυτών. Με τον τρόπο αυτό, συνεχίζουμε να οικοδομούμε μια πιο ανθεκτική και βιώσιμη γεωργία στην Ευρώπη. 

Το γλοιοσπόριο αποτελεί μια ασθένεια που ευνοείται από τις παρατεταμένα βροχοπτώσεις που είχαμε όλο το προηγούμενο διάστημα.

Η αυξημένη υγρασία και οι ήπιες θερμοκρασίες συνθέτουν το ιδανικό περιβάλλον όπου ο μύκητας αναπτύσσεται γρήγορα με αποτέλεσμα να έχει πλήξει μεγάλο μέρος της παραγωγής.

Από την άλλη σε πολλές περιοχές είχαμε σημαντικές δακοπροσβολές. Η πληγή που αφήνει το έντομο στην ελιά λειτουργεί ως είσοδος για το παθογόνο, το οποίο σε περιβάλλον αυξημένης υγρασίας βρίσκει πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι το γλοιοσπόριο δεν μπορεί να εμφανιστεί χωρίς δάκο, όμως η παρουσία του εντόμου αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα εκδήλωσης της ασθένειας.

Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι να έχουμε προβλήματα στην ποιότητα του φετινού ελαιολάδου (βαριά λάδια με οξύτητες) στις περιοχές που είχαμε συνεχόμενες βροχοπτώσεις.

Οι ελαιοπαραγωγοί βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση γιατί γνωρίζουν ότι δεν θα αποζημιωθούν για τις ζημιές από τον ΕΛΓΑ.

Ο κ. Θανάσης Παλούκης, παραγωγός ελιάς Καλαμών και γεωπόνος από τη Βόνιτσα της Αιτωλοακαρνανίας, δήλωσε στον ΑγροΤύπο ότι στην περιοχή μας άρχισε να φαίνεται η ζημιά από το γλοιοσπόριο στην παραγωγή ελιάς και είναι μεγάλη. Τώρα πια δεν υπάρχει καθόλου παραγωγή σε όλη την περιοχή. Έχουμε μεγάλη ζημιά και αναμένεται νέα κακοκαιρία τις επόμενες ημέρες. Οι έμποροι μας λένε ότι όσες ελιές Καλαμών πάνε για αποθήκευση θα πουληθούν σκούπα στα 4 ευρώ το κιλό.

Ο κ. Ηλίας Γεωργιτσόπουλος, ελαιοπαραγωγός και αντιπρόεδρος στον Αγροτικό Ελαιουργικό Συνεταιρισμό Γλυφάδας στην Πύλο Μεσσηνίας αναφέρει στον ΑγροΤύπο ότι υπάρχει τεράστια ζημιά στην περιοχή από το δάκο και το γλοιοσπόριο. Καθυστέρησαν πολύ φέτος να ξεκινήσουν τη δακοκτονία αλλά και οι καιρικές συνθήκες έφεραν μεγάλες προσβολές από γλοιοσπόριο. Αποτέλεσμα από αρχές Οκτωβρίου που ξεκίνησε η παραγωγή ελαιολάδου έχουμε υψηλές οξύτητες 0,5 έως 0,8. Αυτή την εποχή παράγεται βιομηχανικό ελαιόλαδο. Μιλάμε για παραγωγή βαριών ελαιολάδων με χαμηλή τιμή. Είναι φέτος μια κρίσιμη χρονιά για την ελαιοκαλλιέργεια της περιοχής με κίνδυνο πολλοί ελαιώνες να πάνε σε εγκατάλειψη.  

Από την πλευρά του ο κ. Βασίλης  Βασίλειος Κατσάς, πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού Γλυφάδας, επισημαίνει στον ΑγροΤύπο ότι φέτος οι ελαιοπαραγωγοί έχουν βγει στα μπλόκα. Σε περίπου 10 ημέρες θα έχει ολοκληρωθεί η συγκομιδή ελαιοκάρπου στην περιοχή μας. Η χρονιά είναι πολύ άσχημη τόσο ποσοτικά που έχουμε μειωμένη παραγωγή όσο και ποιοτικά που έχουμε πολύ άσχημη ποιότητα ελαιολάδου. Μεγάλο πρόβλημα είναι και οι χαμηλές τιμές παραγωγού. Πρόπερσι που είχαμε αντίστοιχα μειωμένη παραγωγή οι τιμές παραγωγού κυμαίνονταν από 9,5 έως 10 ευρώ το κιλό για τα καλής ποιότητας ελαιόλαδα. Φέτος οι τιμές για τα καλής ποιότητας ελαιόλαδα είναι στα 4,5 ευρώ το κιλό, ενώ για τα υποβαθμισμένα μειώνεται στα 2,5 ευρώ το κιλό. Με αυτές τις χαμηλές τιμές δεν μπορεί να έχει εισόδημα ο παραγωγός γιατί είναι κάτω από το κόστος. 

Ο Αγροτικός Σύλλογος Χανδρινού και Περιφέρειας ανακοίνωσε την απόφασή του να προσφύγει στη Δικαιοσύνη για τις σοβαρές και καταστροφικές παραλείψεις των αρμοδίων που οδήγησαν στην απώλεια της φετινής ελαιοπαραγωγής.
Η νομική αυτή ενέργεια αφορά την εκτεταμένη ζημιά που υπέστησαν οι ελαιοπαραγωγοί του Χανδρινού και συνολικά της Μεσσηνίας, λόγω της ανεξέλεγκτης εξάπλωσης του δάκου και του γλοιοσπορίου. Όπως ενημερώνει κατόπιν έκτακτης Γενικής Συνέλευσής του αποφασίστηκε να υποβάλει μήνυση, στις 17/12/2025, κατά παντός υπευθύνου για τις εγκληματικές παραλείψεις των αρμοδίων που οδήγησαν στην καταστροφή των ελαιοπαραγωγών εξαιτίας της ασθένειας του δάκου και του γλοιοσπορίου. 

Ο πρόεδρος του Αγροτικού Συλλόγου Χανδρινού, Κώστας Αποστολόπουλος, τόνισε στον ΑγροΤύπο ότι καταθέσαμε μήνυση για καθυστέρηση έναρξης της δακοκτονίας που είχε σαν αποτέλεσμα να ευνοήσει την εξάπλωση του γλοιοσπορίου. Δάκος και γλοιοσπόριο έφεραν χαμηλής ποιότητας ελαιόλαδα και μεγάλη οικονομική ζημιά στους ελαιοπαραγωγούς. Είχαμε επισημάνει τις παραλείψεις εδώ και πολύ καιρό αλλά το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό για τους παραγωγούς. 

Σε μια περίοδο όπου ο ήπιος και υγρός καιρός κυριαρχεί σε πολλές περιοχές της χώρας, οι συζητήσεις για τις ασθένειες της ελιάς —με το γλοιοσπόριο να βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο— έχουν επανέλθει δυναμικά. Οι συνεχόμενες βροχοπτώσεις και η υψηλή υγρασία αυξάνουν την ανησυχία των παραγωγών, όμως πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται ένας ακόμη καθοριστικός παράγοντας: το αν υπήρξε ή όχι δάκος στο προηγούμενο διάστημα. Εκεί ξεκινά και η σχέση του δάκου με το γλοιοσπόριο—μια σχέση που, όπως επιβεβαιώνει η ΔΑΟΚ Πολυγύρου Χαλκιδικής, δεν είναι θεωρητική αλλά απολύτως πρακτική για την έκβαση της ασθένειας.

Πώς συνδέεται ο δάκος με το γλοιοσπόριο

Στην καρδιά του ζητήματος βρίσκεται μια σχέση που, αν και συχνά δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την έκταση με την οποία μπορεί να εκδηλωθεί το γλοιοσπόριο σε έναν ελαιώνα. Ο δάκος δεν είναι ασθένεια· είναι όμως ο εχθρός που δημιουργεί τις συνθήκες ώστε μια μυκητολογική προσβολή να εξελιχθεί πιο εύκολα και πιο γρήγορα. Η μικρή πληγή που αφήνει το έντομο στον καρπό λειτουργεί ως είσοδος για το παθογόνο, το οποίο σε περιβάλλον αυξημένης υγρασίας βρίσκει πρόσφορο έδαφος να εγκατασταθεί και να αναπτυχθεί. Όπως περιγράφεται χαρακτηριστικά, «ο εχθρός δημιουργεί την πρώτη προσβολή πάνω στον καρπό… τρυπάει, οπότε εκεί αναπτύσσεται με την υγρασία και με τη βροχή, η δεύτερη προσβολή από το παθογόνο. Βρίσκει δηλαδή την τρύπα που αφήνει ο δάκος και εκεί πάνω αναπτύσσεται το γλοιοσπόριο».

Αυτό δεν σημαίνει ότι το γλοιοσπόριο δεν μπορεί να εμφανιστεί χωρίς δάκο· όμως η παρουσία του εντόμου αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα εκδήλωσης της ασθένειας και επιταχύνει την εξάπλωσή της. Το παθογόνο εκμεταλλεύεται κάθε άνοιγμα στον καρπό, προκαλώντας στη συνέχεια σήψη, μαύρισμα και, στα πιο προχωρημένα στάδια, ξήρανση και πλήρη υποβάθμιση του καρπού, ο οποίος πλέον δεν είναι κατάλληλος ούτε για τυποποίηση ούτε για ελαιοποίηση.

Γι’ αυτό και ο ειδικός συνοψίζει με ακρίβεια: «Αν έχουμε δάκο, οι πιθανότητες να έχουμε και γλοιοσπόριο πολλαπλασιάζονται.» Η σχέση αυτή δεν είναι θεωρητική αλλά καθαρά πρακτική: κάθε τραυματισμός από το έντομο αυξάνει τις ευκαιρίες του μύκητα να διεισδύσει, μετατρέποντας μια πιθανή προσβολή σε πραγματικό κίνδυνο για την παραγωγή. Και, όπως επισημαίνει ο γεωπόνος, όταν ένας ελαιώνας ή μια ευρύτερη περιοχή δεν έχει έντονη παρουσία δάκου στο προηγούμενο διάστημα, η εκδήλωση της ασθένειας συνήθως περιορίζεται. Με λιγότερες πληγές στους καρπούς, ο μύκητας έχει λιγότερες ευκαιρίες να εγκατασταθεί και η ένταση των συμπτωμάτων παραμένει χαμηλότερη.

Οι συνθήκες που “ξυπνούν” το γλοιοσπόριο

Το γλοιοσπόριο αποτελεί μια ασθένεια που ευνοείται έντονα από τις υγρές και παρατεταμένα βροχερές συνθήκες, κάτι που κάνει το φθινόπωρο και την άνοιξη τις πιο κρίσιμες εποχές για τους ελαιώνες. Σε αυτές τις περιόδους η αυξημένη σχετική υγρασία και οι ήπιες θερμοκρασίες συνθέτουν το ιδανικό περιβάλλον όπου ο μύκητας αναπτύσσεται γρήγορα. Όπως σημειώνει ο γεωπόνος, «όταν έχουν υγρασία όλοι οι μύκητες αναπτύσσονται», κάτι που γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν στον καρπό υπάρχουν μικρές πληγές ή ανοίγματα.

Η ένταση της ασθένειας, ωστόσο, δεν είναι ίδια σε όλους τους ελαιώνες. Όπως εξηγεί ο γεωπόνος, «σε πιο εντατικούς, αρδευόμενους ή επιτραπέζιους ελαιώνες, όπου οι επεμβάσεις είναι συστηματικές, η ασθένεια εμφανίζεται συνήθως πιο περιορισμένα». Αντίθετα, «σε ξηρικούς ελαιώνες ή σε εκμεταλλεύσεις ελαιοποίησης με λιγότερο εντατική φροντίδα, ο μύκητας βρίσκει συχνότερα τις συνθήκες για να εγκατασταθεί, ιδιαίτερα σε περιόδους παρατεταμένης υγρασίας».

Τα συμπτώματα μπορεί να ξεκινήσουν από νέκρωση φύλλων ή φυλλόπτωση, αλλά στα πιο προχωρημένα στάδια γίνονται χαρακτηριστικά: σήψη των καρπών, μαύρισμα, μουμιοποίηση ή ακόμη και καρπόπτωση. Σε συνθήκες υψηλής υγρασίας, οι προσβεβλημένες ελιές εμφανίζουν αρχικά ανοιχτόχρωμη και στη συνέχεια σκούρα καφέ σήψη, συχνά με μια χαρακτηριστική ροζ–πορτοκαλί ζελατινώδη μάζα σπορίων στην επιφάνεια. Αντίθετα, όταν η υγρασία μειώνεται, οι καρποί συχνά αφυδατώνονται και παραμένουν ξεροί πάνω στο δέντρο, δείχνοντας μια διαφορετική εξέλιξη της ασθένειας. Ακόμη και μέσα στον χειμώνα, όταν θεωρητικά οι χαμηλές θερμοκρασίες θα έπρεπε να περιορίζουν την ανάπτυξη του μύκητα, μια περίοδος παρατεταμένης υγρασίας μπορεί να απαιτήσει νέες παρεμβάσεις. Ο συνδυασμός ήπιων θερμοκρασιών και συνεχών βροχοπτώσεων διατηρεί ενεργό τον κίνδυνο, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν προηγούμενοι τραυματισμοί στους καρπούς.

Τι μπορεί να κάνει ο παραγωγός 

Η πρόληψη του γλοιοσπορίου ξεκινά από την κατανόηση των παραγόντων που διευκολύνουν την εγκατάστασή του. Το παθογόνο δεν εμφανίζεται μόνο μέσω μιας πληγής· όμως κάθε άνοιγμα στον καρπό αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα μόλυνσης. Γι’ αυτό και η παρουσία δάκου στο προηγούμενο διάστημα είναι τόσο κρίσιμη: τα κεντρίσματα του εντόμου αυξάνουν τόσο την πιθανότητα εμφάνισης του γλοιοσπορίου όσο και τη σοβαρότητα των προσβολών. Καθοριστική, λοιπόν, είναι και η σωστή και έγκαιρη αντιμετώπιση του δάκου. Ένας ελαιώνας που προστατεύθηκε εγκαίρως από το έντομο δεν προσφέρει στον μύκητα τις πληγές που χρειάζεται για να εγκατασταθεί. Έτσι, η καταπολέμηση του δάκου λειτουργεί στην πράξη ως διπλή πρόληψη: μειώνει τις άμεσες ζημιές του εντόμου και ταυτόχρονα περιορίζει το «έφορο έδαφος» για την ανάπτυξη του γλοιοσπορίου.

Με βάση αυτό, οι υπόλοιπες προληπτικές πρακτικές αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Όπως σημειώνει ο γεωπόνος, «κάνοντας έναν χαλκό σίγουρα θα σταματήσει σε μεγάλο βαθμό», αρκεί να μην υπάρχουν ήδη τραυματισμοί στον καρπό. Οι χαλκούχες εφαρμογές τοποθετούνται σε καθορισμένες περιόδους της καλλιεργητικής χρονιάς: μετά το μάζεμα της πράσινης ελιάς, τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο, ακολουθώντας τη φυσιολογία της καλλιέργειας και τις καιρικές συνθήκες. Σε χρονιές με παρατεταμένη υγρασία μπορεί να απαιτηθεί και μία επιπλέον εφαρμογή, ώστε η προστασία να παραμείνει αποτελεσματική.

Παράλληλα, το κλάδεμα και η κάλυψη κάθε πληγής με χαλκό αποτελούν βασικά εργαλεία πρόληψης, καθώς μειώνουν την υγρασία στο εσωτερικό του δέντρου και περιορίζουν τα σημεία από τα οποία μπορεί να διεισδύσει ο μύκητας. Σε ευαίσθητες ποικιλίες ή περιοχές απαιτείται προστασία και κατά την ανθοφορία, όπου το γλοιοσπόριο μπορεί να προσβάλει ταξιανθίες και να επηρεάσει την παραγωγή.

Τι σημαίνει τελικά η σχέση δάκου–γλοιοσπορίου

Η σχέση δάκου–γλοιοσπορίου είναι αλληλένδετη: οι πληγές στον καρπό διευκολύνουν τον μύκητα να εγκατασταθεί, ενώ η υγρασία ολοκληρώνει την εικόνα που επιτρέπει την εξάπλωσή του. Το γλοιοσπόριο, ωστόσο, έχει και τη δική του επιδημιολογία· μπορεί να εμφανιστεί σε ιδιαίτερα υγρές περιόδους ακόμη και χωρίς προηγούμενο τραυματισμό, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία της συνολικής διαχείρισης του ελαιώνα.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι πρακτικές πρόληψης —από τις χαλκούχες εφαρμογές μέχρι τη σωστή διαχείριση της κόμης και την παρακολούθηση των καιρικών συνθηκών— διαμορφώνουν ένα ενιαίο σύστημα προστασίας. Κάθε μέτρο μειώνει τις πιθανότητες εγκατάστασης του μύκητα και συμβάλλει στη διατήρηση της υγείας του καρπού.

Τελικά, η κατανόηση αυτού του «διπλού δεσμού» ανάμεσα σε έντομο και ασθένεια επιτρέπει στον παραγωγό να κινηθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια και στρατηγική. Η θωράκιση της καλλιέργειας δεν είναι μία πράξη, αλλά ένα σύνολο παρεμβάσεων που ξεκινούν από την προστασία απέναντι στον δάκο και φτάνουν μέχρι την πρόληψη του ίδιου του γλοιοσπορίου. Αυτή η ολοκληρωμένη προσέγγιση διασφαλίζει υγιείς καρπούς και θέτει τις βάσεις για μια σταθερή και ποιοτική παραγωγή.