Αχλαδιά: Ασθένειες και εχθροί της περιόδου – Η παρατεταμένη ανθοφορία κρατά εκτεθειμένη την καλλιέργεια

Η φυτοπροστασία της καρυδιάς αποτελεί ένα από τα βασικά ζητήματα που απασχολούν τους παραγωγούς, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τις ασθένειες του ριζικού συστήματος και του κορμού, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ανάπτυξη και την παραγωγικότητα των δέντρων.

Στο πλαίσιο αυτό, συνομιλήσαμε με τον κ. Χαράλαμπο Ψαρογιάννη, γεωπόνο, παραγωγό και υπεύθυνο παραγωγής του συνεταιρισμού καρυδιών «ΓΑΙΑ ΔΟΜΟΚΟΥ», καθώς και υποψήφιο διδάκτορα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, με πολυετή εμπειρία στην καλλιέργεια της καρυδιάς και ειδικότερα στην ποικιλία Chandler Καλιφόρνιας, η οποία καλλιεργείται στον συνεταιρισμό.

Η συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στη φυτόφθορα, μια από τις σημαντικότερες και πιο καταστροφικές ασθένειες της καρυδιάς, ενώ αναφορά έγινε και σε άλλες ασθένειες όπως η σηψιριζία και η αρμιλλάρια. Μέσα από τη συζήτηση, αναδεικνύονται κρίσιμα σημεία που αφορούν τόσο την αναγνώριση όσο και τη διαχείριση των ασθενειών, με έμφαση στην πρόληψη και στις καλλιεργητικές πρακτικές.

Φυτόφθορα: Μια θανατηφόρα ασθένεια της καρυδιάς

Η φυτόφθορα αποτελεί, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο γεωπόνος, «πολύ σοβαρή, θανατηφόρα ασθένεια», η οποία ξεκινά από το υπόγειο μέρος του δέντρου και εξελίσσεται σταδιακά προς τον κορμό. Πρόκειται για μια ασθένεια των αγγείων, που διαταράσσει τη θρέψη του δέντρου και οδηγεί τελικά σε εξασθένηση και ξήρανση.

Όπως εξηγεί, το κρίσιμο σημείο είναι η κορώνα, δηλαδή η περιοχή επαφής του κορμού με το έδαφος. Όταν η προσβολή «δακτυλιώσει» αυτό το σημείο, το δέντρο ουσιαστικά παύει να λειτουργεί. Η δυσκολία έγκαιρης διάγνωσης είναι μεγάλη, καθώς η προσβολή ξεκινά από το ριζικό σύστημα και όταν εμφανιστούν συμπτώματα στον κορμό, «είναι ήδη αργά», όπως σημειώνει.

Τα σημεία προσβολής εμφανίζουν έντονο μαύρο χρώμα, συχνά συνοδεύονται από έκκριση κόμμεος και μια χαρακτηριστική, δυσάρεστη μυρωδιά που οι ίδιοι οι παραγωγοί περιγράφουν ως «μυρωδιά σκουριάς». Παράλληλα, το δέντρο παρουσιάζει συνολική υποβάθμιση: μειωμένη ανάπτυξη, μικρότερη καρποφορία και χαμηλότερη ποιότητα καρπών. «Είναι μια ασθένεια που μειώνει τα πάντα», τονίζει. Παράλληλα, μπορεί να παρατηρηθεί καχεκτική βλάστηση, χλωρωτικά και στενότερα φύλλα, ενώ σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών το καλοκαίρι το δέντρο οδηγείται σε απότομη κατάρρευση.

Συνθήκες εμφάνισης και κρίσιμα λάθη εγκατάστασης

Αν και η έντονη δραστηριότητα της ασθένειας εμφανίζεται κυρίως την άνοιξη, οι συνθήκες που την ευνοούν δημιουργούνται ήδη από τώρα, ιδιαίτερα σε εδάφη που συγκρατούν υγρασία. Όπως επισημαίνεται, δεν πρόκειται για περίοδο έντονης εκδήλωσης, αλλά για το στάδιο κατά το οποίο δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες για την εξάπλωσή της. Ο κορεσμός του εδάφους αποτελεί τον βασικό παράγοντα, καθώς τα ζωοσπόρια της φυτόφθορας μετακινούνται μέσα στο νερό και εξαπλώνονται εύκολα στο ριζικό σύστημα.

Ιδιαίτερα επιβαρυντικά είναι τα βαριά, αργιλώδη εδάφη και οι κακές πρακτικές φύτευσης. Ο γεωπόνος επισημαίνει ότι δέντρα με το σημείο εμβολιασμού μέσα στο έδαφος εμφανίζουν αυξημένη ευαισθησία, καθώς δημιουργούνται συνθήκες συνεχούς υγρασίας σε ένα κρίσιμο σημείο.

Καθοριστικός είναι και ο ρόλος του πολλαπλασιαστικού υλικού. Όπως αναφέρει, πρόκειται για ασθένεια που συχνά «έρχεται μαζί με το φυτό», γεγονός που καθιστά την επιλογή φυτωρίου εξαιρετικά σημαντική. «Το δέντρο το παντρεύεται ο παραγωγός», σημειώνει χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι πολλά προβλήματα εμφανίζονται μετά από χρόνια, όταν η επένδυση έχει ήδη γίνει.

Καλλιεργητικά μέτρα και πρακτικές στο χωράφι

Η διαχείριση της φυτόφθορας στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις καλλιεργητικές πρακτικές, με βασικό άξονα την αποστράγγιση του εδάφους. «Ο στόχος μας είναι η αποστράγγιση», αναφέρει, τονίζοντας ότι κάθε πρακτική πρέπει να εξυπηρετεί αυτόν τον σκοπό. Η αποστράγγιση αποτελεί το βασικότερο μέτρο διαχείρισης της ασθένειας.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει αποφυγή φύτευσης σε λάκκους που συγκρατούν νερό και προτίμηση σε αναχώματα ή σαμάρια, ώστε να διευκολύνεται η απορροή. Σε ήδη εγκατεστημένους οπωρώνες, προτείνεται το ξεχώνιασμα του εμβολίου και η προσθήκη άμμου γύρω από τον κορμό, ώστε να μειωθεί η υγρασία στο κρίσιμο αυτό σημείο και να αποτραπεί η παραμονή νερού γύρω από το εμβόλιο. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, στόχος είναι «να το ξεγελάσουμε και να το έχουμε υπέργειο».

Παράλληλα, ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στη μεταφορά εδάφους, στην απολύμανση εργαλείων κατά το κλάδεμα και στην προστασία των πληγών. Η ασθένεια μπορεί να μεταφερθεί εύκολα μέσω μολυσμένου εδάφους και καλλιεργητικών επεμβάσεων, γεγονός που καθιστά κρίσιμη την τήρηση βασικών μέτρων υγιεινής στον αγρό.

Όσον αφορά τη διαχείριση της βλάστησης, η προσέγγιση είναι πιο σύνθετη. Οι γραμμές των δέντρων διατηρούνται καθαρές, ενώ μεταξύ των γραμμών διατηρείται φυτοκάλυψη. Την άνοιξη εφαρμόζονται χαμηλές κοπές για μείωση της υγρασίας, ενώ το καλοκαίρι η βλάστηση αφήνεται να αναπτυχθεί, συμβάλλοντας στη μείωση της θερμοκρασίας στην κόμη. Όπως αναφέρει, έχει παρατηρηθεί ακόμη και διαφορά 3 βαθμών, γεγονός που βοηθά στην αντιμετώπιση του θερμοκρασιακού στρες.

Αντιμετώπιση της φυτόφθορας

Η αντιμετώπιση της φυτόφθορας βασίζεται κυρίως στη μεταβολή των συνθηκών και λιγότερο στη χρήση χημικών μέσων. «Δεν υπάρχει μαγικό ραβδί», σημειώνει, υπογραμμίζοντας ότι το πρώτο και βασικό βήμα είναι η απομάκρυνση της υπερβολικής υγρασίας και η αποκατάσταση της αποστράγγισης.

Σε περιπτώσεις ήπιας προσβολής, εφαρμόζεται καθαρισμός του σημείου και, ανάλογα με την εποχή, είτε αφήνεται εκτεθειμένο στον ήλιο είτε καλύπτεται με υλικά όπως άμμος ή χαλίκι που δεν συγκρατούν υγρασία. Στόχος είναι να αποτραπεί η διατήρηση υγρού περιβάλλοντος γύρω από το σημείο προσβολής.

Όσον αφορά τα φυτοπροστατευτικά μέσα, αναφέρεται ότι υπάρχουν εγκεκριμένες δραστικές ουσίες, οι οποίες μπορούν να εφαρμοστούν είτε μέσω ριζοποτίσματος είτε διαφυλλικά, με μεταφορά προς το ριζικό σύστημα. Ωστόσο, η χρήση τους λειτουργεί υποστηρικτικά και δεν μπορεί από μόνη της να αντιμετωπίσει το πρόβλημα, αν δεν έχουν προηγουμένως διορθωθεί οι συνθήκες του εδάφους.

Σε προχωρημένα στάδια, η εκρίζωση είναι αναπόφευκτη, ενώ ακολουθεί ηλιοαπολύμανση του εδάφους, ώστε να περιοριστεί η επιβίωση του παθογόνου. Όπως τονίζεται, η επαναφύτευση στο ίδιο σημείο πρέπει να αποφεύγεται, καθώς το παθογόνο μπορεί να παραμείνει ενεργό για χρόνια.

Άλλες ασθένειες: Σηψιριζία, Αρμιλλάρια 

Πέρα από τη φυτόφθορα, ιδιαίτερη σημασία έχουν και άλλες ασθένειες του ριζικού συστήματος, όπως η σηψιριζία και η αρμιλλάρια, οι οποίες συχνά συνυπάρχουν και δημιουργούν ένα σύνθετο πρόβλημα στον καρυδεώνα.

Η σηψιριζία, όπως αναφέρει ο γεωπόνος, προσβάλλει κυρίως τις ρίζες στήριξης και σχετίζεται άμεσα με τον κορεσμό του εδάφους, καθώς αναπτύσσεται όταν επικρατούν συνθήκες αυξημένης υγρασίας. Αντίστοιχα, η αρμιλλάρια αναγνωρίζεται από τις χαρακτηριστικές λευκές μυκηλιακές πλάκες κάτω από τον φλοιό των ριζών και αποτελεί επίσης ένδειξη προβληματικών εδαφικών συνθηκών. Όπως επισημαίνεται, δεν είναι σπάνιο να εμφανίζονται ταυτόχρονα περισσότερες από μία ασθένειες στο ίδιο δέντρο: «μπορεί να δούμε και φυτόφθορα και σηψιριζία και αρμιλλάρια μαζί», γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη διαχείριση.

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι ότι οι ασθένειες αυτές είναι σε μεγάλο βαθμό φυτωριακής προέλευσης, δηλαδή μεταφέρονται με το πολλαπλασιαστικό υλικό και «συνοδεύουν» το δέντρο από την αρχή της εγκατάστασης. Στη συνέχεια, όταν βρουν τις κατάλληλες συνθήκες —κυρίως κορεσμό εδάφους και κακή αποστράγγιση— εκδηλώνονται και εξαπλώνονται.

Σε αυτό το πλαίσιο, καθοριστικό ρόλο παίζει και η άρδευση, καθώς λανθασμένες πρακτικές μπορούν να δημιουργήσουν ακριβώς τις συνθήκες που ευνοούν την ανάπτυξη των παθογόνων. Η διαβροχή του κορμού, η χρήση μπέκ που δημιουργούν λιμνάζοντα νερά γύρω από το δέντρο ή η κατάκλυση αποτελούν σοβαρά λάθη. «Σε κανένα δέντρο δεν πρέπει να βρέχουμε συνεχώς τον κορμό», τονίζει, επισημαίνοντας ότι ακόμη και λίγες ώρες κορεσμού του εδάφους μπορεί να είναι αρκετές για την ενεργοποίηση της ασθένειας.

Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση και σε αυτές τις περιπτώσεις είναι κατά κύριο λόγο προληπτική και βασίζεται στις ίδιες αρχές: σωστή εγκατάσταση, επιλογή κατάλληλου υλικού και κυρίως ορθολογική διαχείριση της υγρασίας και της άρδευσης. Όπως τονίζεται, ακόμη και αν το πολλαπλασιαστικό υλικό δεν είναι ιδανικό, «αν δεν βρει τις κατάλληλες συνθήκες, δεν θα εκδηλωθεί η ασθένεια».

Το μήνυμα προς τους παραγωγούς

Το βασικό μήνυμα που προκύπτει είναι ότι η πρόληψη αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την πορεία της καλλιέργειας. Η ανάλυση εδάφους, η σωστή επιλογή χωραφιού και πολλαπλασιαστικού υλικού, καθώς και η συνεργασία με γεωπόνο αποτελούν κρίσιμα βήματα.

Όπως σημειώνει: «να σταματήσουν να καλούν τον γεωπόνο όταν έχουν πρόβλημα», αλλά να τον συμβουλεύονται έγκαιρα, ώστε «να αποφεύγονται λάθη που δύσκολα διορθώνονται στη συνέχεια». Η καρυδιά δεν είναι μια απλή καλλιέργεια, αλλά μια επένδυση που απαιτεί σωστό σχεδιασμό.

Καθώς οι απαιτήσεις της καλλιέργειας αυξάνονται, η σωστή ενημέρωση και η συνεχής παρακολούθηση αναδεικνύονται σε βασικά στοιχεία για τη βελτίωση των καλλιεργητικών πρακτικών και τη διασφάλιση της βιωσιμότητας της καλλιέργειας.

Η τρέχουσα περίοδος στα σιτηρά απαιτεί αυξημένη προσοχή από τους παραγωγούς, καθώς οι καιρικές συνθήκες ευνοούν την εμφάνιση μυκητολογικών ασθενειών και τροφοπενιών, διαμορφώνοντας μια απαιτητική εικόνα στα χωράφια. Ο ΑγροΤύπος συνομίλησε με τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Νίκαιας «Ο Προμηθέας», καταγράφοντας την εικόνα που επικρατεί αυτή την περίοδο στα σιτηρά, τόσο σε επίπεδο προσβολών όσο και θρέψης, αλλά και τις πρακτικές που εφαρμόζουν οι παραγωγοί για τη διαχείρισή τους. Σύμφωνα με όσα επισημαίνονται, η εικόνα αυτή συνδέεται άμεσα με την αυξημένη υγρασία, την εξασθένηση των φυτών μετά τον χειμώνα και τις καλλιεργητικές πρακτικές που έχουν προηγηθεί.

Μυκητολογικές ασθένειες: Το βασικό πρόβλημα της περιόδου 

Στην παρούσα φάση ανάπτυξης των σιτηρών, οι μυκητολογικές ασθένειες αποτελούν το κυρίαρχο πρόβλημα που καλούνται να διαχειριστούν οι παραγωγοί. Οι πρόσφατες βροχοπτώσεις και η αυξημένη υγρασία δημιουργούν ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη παθογόνων, με κυριότερες εκδηλώσεις τις σεπτοριάσεις και τις σκωριάσεις. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά από τον γεωπόνο κ. Φάνη Κατσιλούλη, «οι μυκητολογικές ασθένειες των σιτηρών οφείλονται κυρίως στις υγρές συνθήκες», γεγονός που εξηγεί την αυξημένη πίεση που παρατηρείται αυτή την περίοδο.

Η εικόνα επιβαρύνεται περαιτέρω από το γεγονός ότι τα φυτά εξέρχονται από τον χειμώνα συχνά εξασθενημένα, κάτι που τα καθιστά πιο ευάλωτα στις προσβολές. Παράλληλα, παράγοντες όπως η παρουσία φυτικών υπολειμμάτων, οι ευαίσθητες ποικιλίες και η γενικότερη διαχείριση του χωραφιού επηρεάζουν σημαντικά την ένταση των προβλημάτων, ενισχύοντας την εγκατάσταση και εξάπλωση των παθογόνων.

Η εικόνα των προσβολών εντοπίζεται κυρίως στα φύλλα, όπου εμφανίζονται χαρακτηριστικές αλλοιώσεις που διαφοροποιούνται ανάλογα με την ασθένεια. Όπως επισημαίνεται, «στα φύλλα βλέπεις μαύρες, κοκκινωπές ή καφέ κηλίδες, ανάλογα με το είδος του μύκητα», ενώ σε αρκετές περιπτώσεις είναι «ορατό και το μυκήλιο», επιβεβαιώνοντας την εγκατάσταση της προσβολής. διαίτερα ευάλωτα είναι τα παλαιότερα φύλλα, καθώς «είναι πιο αδύναμα», χωρίς αυτό να αποκλείει την προσβολή και των νεότερων. Αν η κατάσταση δεν αντιμετωπιστεί εγκαίρως, η εξέλιξη μπορεί να είναι δυσμενής, καθώς «αν δεν κάνει κάτι, μπορεί να σαπίζει το φυτό», οδηγώντας σε σημαντική υποβάθμιση της καλλιέργειας και απώλειες στην παραγωγή.

Η σημασία του φύλλου σημαίας και οι επιπτώσεις στην παραγωγή

Κομβικό ρόλο στην εξέλιξη της καλλιέργειας διαδραματίζει το φύλλο σημαίας, το οποίο αποτελεί το βασικό όργανο φωτοσύνθεσης κατά τα τελικά στάδια ανάπτυξης. Η διατήρησή του σε καλή κατάσταση είναι καθοριστική για την απόδοση, καθώς από τη λειτουργία του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η ολοκλήρωση του κύκλου του φυτού και η σωστή τροφοδότηση του καρπού. Όπως τονίζεται χαρακτηριστικά, «το βασικό είναι το φύλλο σημαία να μένει χωρίς προσβολή», καθώς σε αντίθετη περίπτωση «δεν υπάρχει περίπτωση να πάρεις παραγωγή». Εφόσον το φύλλο αυτό παραμείνει υγιές και λειτουργικό, μπορούν να περιοριστούν οι απώλειες, ακόμη και όταν υπάρχουν προσβολές σε άλλα μέρη του φυτού.

Αντίθετα, όταν η καλλιέργεια δεν παρακολουθείται συστηματικά και δεν πραγματοποιούνται έγκαιρες επεμβάσεις, η εξέλιξη των ασθενειών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές απώλειες. Όπως επισημαίνεται, «μπορεί να χάσεις πολύ εύκολα και τη μισή σου παραγωγή», ιδιαίτερα όταν το φύλλο σημαίας προσβληθεί στο κρίσιμο αυτό στάδιο. Ωστόσο, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται μόνο στη μείωση της ποσότητας. Σε πολλές περιπτώσεις, επηρεάζεται και η ποιότητα του τελικού προϊόντος, γεγονός που έχει άμεσο αντίκτυπο στην εμπορική του αξία — στοιχείο στο οποίο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση και από τον Α.Σ. Νίκαιας «Ο Προμηθέας».

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τον χρόνο επέμβασης και την πορεία των προσβολών, καθώς η επιβάρυνση του φυτού στο στάδιο αυτό μειώνει δραστικά την ικανότητά του να φωτοσυνθέτει και να υποστηρίζει την πλήρη ανάπτυξη του καρπού.

Τροφοπενίες και θρέψη: Ο αδύναμος κρίκος της καλλιέργειας

Παράλληλα με την εμφάνιση των μυκητολογικών ασθενειών, καθοριστικό ρόλο στην εικόνα των σιτηρών αυτή την περίοδο παίζουν και οι τροφοπενίες. Μετά τον χειμώνα, τα φυτά εμφανίζονται συχνά εξασθενημένα, με χαρακτηριστικό κιτρίνισμα, ένδειξη ότι δεν έχουν καλύψει πλήρως τις θρεπτικές τους ανάγκες. Όπως επισημαίνεται, «τα φυτά έρχονται από τον χειμώνα με τροφοπενίες», με τα συμπτώματα να είναι ορατά και εύκολα αναγνωρίσιμα στο χωράφι, κάτι που αντανακλά μια γενικότερη αδυναμία του φυτού να ανταποκριθεί άμεσα στις απαιτήσεις της περιόδου.

Οι τροφοπενίες στα σιτηρά σχετίζονται κυρίως με τη χαμηλή γονιμότητα του εδάφους ή μη ισορροπημένη λίπανση, αλλά και με συνθήκες που περιορίζουν την πρόσληψη θρεπτικών στοιχείων, όπως ακραίο pH, υπερβολική υγρασία ή χαμηλές θερμοκρασίες. Παράλληλα, η κακή ανάπτυξη του ριζικού συστήματος, ο ανταγωνισμός μεταξύ στοιχείων και η εντατική καλλιέργεια χωρίς επαρκή αναπλήρωση θρεπτικών συμβάλλουν στην εμφάνισή τους.

Σε αυτή τη φάση, η θρέψη των σιτηρών επικεντρώνεται κυρίως στην κάλυψη βασικών αναγκών. Το άζωτο και τα αμινοξέα αποτελούν κρίσιμα στοιχεία, καθώς συμβάλλουν στη δημιουργία επαρκών «αποθεμάτων» στο φυτό, απαραίτητων για τη μετέπειτα εξέλιξη και παραγωγή. Παράλληλα, ο φώσφορος συνδέεται με τη συνολική υγεία και ανθεκτικότητα του φυτού, ενώ το κάλιο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της καρπόδεσης. Ωστόσο, σύμφωνα με τον γεωπόνο, οι τροφοπενίες σε μακροστοιχεία (π.χ. άζωτο) παραμένουν οι πιο συχνές και εμφανείς αυτή την περίοδο, χωρίς αυτό να αποκλείει την εμφάνιση ελλείψεων και σε άλλα στοιχεία (π.χ. ιχνοστοιχεία).

Η σημασία της θρέψης δεν περιορίζεται μόνο στην ανάπτυξη των φυτών, αλλά συνδέεται άμεσα και με την εκδήλωση των ασθενειών. Τα εξασθενημένα φυτά είναι πιο ευάλωτα στην προσβολή από παθογόνα, ιδιαίτερα όταν επικρατούν ευνοϊκές συνθήκες, όπως η αυξημένη υγρασία. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «είναι αλληλένδετα αυτά τα δύο προβλήματα», επιβεβαιώνοντας ότι η θρεπτική κατάσταση του φυτού αποτελεί κρίσιμο παράγοντα που μπορεί να ενισχύσει ή να περιορίσει την ένταση των προσβολών. Έτσι, η σωστή και έγκαιρη θρέψη δεν λειτουργεί μόνο υποστηρικτικά, αλλά και προληπτικά απέναντι στις ασθένειες, συμβάλλοντας στη διατήρηση μιας πιο ισορροπημένης και ανθεκτικής καλλιέργειας.

Αντιμετώπιση ασθενειών και τροφοπενιών στα σιτηρά

Η αντιμετώπιση των σεπτοριάσεων και των σκωριάσεων στα σιτηρά στηρίζεται στην έγκαιρη παρακολούθηση και στη σωστή επιλογή μέτρων φυτοπροστασίας. Καλλιεργητικές πρακτικές, όπως η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών, η αμειψισπορά και η διαχείριση των φυτικών υπολειμμάτων, συμβάλλουν στον περιορισμό των προσβολών, ενώ η αποφυγή υπερβολικής αζωτούχου λίπανσης και η σωστή πυκνότητα σποράς βελτιώνουν τον αερισμό της καλλιέργειας και μειώνουν την πίεση από παθογόνα.

Σε συνθήκες αυξημένου κινδύνου, ιδιαίτερα μετά από περιόδους βροχοπτώσεων, οι παραγωγοί προχωρούν σε εφαρμογή εγκεκριμένων μυκητοκτόνων, ανάλογα με το παθογόνο και τις συνθήκες που επικρατούν. Όπως παρατηρείται στην πράξη, συνήθως πραγματοποιείται ένας αρχικός ψεκασμός, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται και επαναληπτική επέμβαση, ανάλογα με την εξέλιξη της προσβολής. «Σε αρκετές περιπτώσεις, οι πρώτες εφαρμογές έχουν ήδη ξεκινήσει στην περιοχή.»

Η αντιμετώπιση των τροφοπενιών βασίζεται στην ορθολογική διαχείριση της λίπανσης και στη βελτίωση των εδαφικών συνθηκών. Η εδαφολογική ανάλυση πριν τη σπορά συμβάλλει στον σωστό προσδιορισμό των αναγκών, ενώ η ισορροπημένη παροχή θρεπτικών στοιχείων αποτρέπει ελλείψεις και ανισορροπίες. Σε περιπτώσεις εμφανών συμπτωμάτων, μπορεί να εφαρμοστεί συμπληρωματική λίπανση ή διαφυλλικοί ψεκασμοί, προκειμένου να ενισχυθεί άμεσα το φυτό. Την περίοδο αυτή, «εφαρμόζεται συχνά συμπληρωματική λίπανση με διαφυλλικά σκευάσματα», ώστε να βελτιωθεί η θρεπτική κατάσταση των φυτών και να ενισχυθεί η αντοχή τους απέναντι στις προσβολές. Μάλιστα, στην πράξη πολλοί παραγωγοί «συνδυάζουν χρονικά τις εφαρμογές φυτοπροστασίας και θρέψης», επιδιώκοντας μια πιο ολοκληρωμένη προστασία της καλλιέργειας.

Ωστόσο, ο γεωπόνος υπογραμμίζει ότι, δεν υπάρχει μία ενιαία λύση για όλες τις περιπτώσεις. Κάθε αγροτεμάχιο και κάθε περιοχή παρουσιάζουν διαφορετικές συνθήκες, με αποτέλεσμα η ένταση των ασθενειών και των τροφοπενιών να διαφοροποιείται σημαντικά. Για τον λόγο αυτό, ο παραγωγός οφείλει να παρακολουθεί συστηματικά την καλλιέργειά του, να γνωρίζει το ιστορικό του χωραφιού του και, σε συνεργασία με τον γεωπόνο, να παρεμβαίνει έγκαιρα, διασφαλίζοντας την ομαλή εξέλιξη και παραγωγή της καλλιέργειας.

Η φυτοπροστασία αποτελεί έναν από τους βασικότερους άξονες διαχείρισης της καλλιέργειας της αμυγδαλιάς, επηρεάζοντας άμεσα τόσο την παραγωγή όσο και την ποιότητα του τελικού προϊόντος. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο της άνθησης, όπου οι κίνδυνοι από μυκητολογικές προσβολές είναι αυξημένοι, η σωστή στρατηγική προστασίας καθίσταται καθοριστική.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ΑγροΤύπος μίλησε με τον κ. Ευθύμη Κασούμη, γεωπόνο και πρόεδρο του Αγροτικού Συνεταιρισμού Αμυγδάλων και Ξηρών Καρπών Λαμίας «Almoland», προκειμένου να καταγράψει τις επίκαιρες επεμβάσεις για την αντιμετώπιση ασθενειών και εχθρών της καλλιέργειας.

Στην περιοχή της Λαμίας, όπως μας ανέφερε, λόγω των ευνοϊκών καιρικών συνθηκών που επικράτησαν – με απουσία ή περιορισμένες βροχοπτώσεις και χωρίς ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες – το στάδιο της άνθησης εξελίχθηκε ομαλά για τις καλλιεργούμενες ποικιλίες, οι περισσότερες από τις οποίες έχουν ήδη φτάσει κοντά στην πλήρη άνθηση. Όπως υπογραμμίζει, η εικόνα αυτή συμβάλλει στο γεγονός ότι δεν παρατηρείται αυξημένη πίεση από ασθένειες, ενώ παράλληλα ευνοείται η ομαλή εξέλιξη της καλλιέργειας.

Στρατηγική φυτοπροστασίας: Έμφαση στην πρόληψη

Η στρατηγική φυτοπροστασίας που εφαρμόζεται στον συνεταιρισμό βασίζεται κυρίως στην προληπτική προσέγγιση. Οι επεμβάσεις πραγματοποιούνται πριν την εγκατάσταση των ασθενειών ή την έντονη παρουσία εχθρών, με στόχο την αποφυγή απωλειών παραγωγής και την αποδοτικότερη χρήση των εισροών.

Όπως επισημαίνει ο πρόεδρος του Α.Σ. Αμυγδάλων και Ξηρών Καρπών Λαμίας «Almoland», κ. Ευθύμης Κασούμης, η καθυστερημένη επέμβαση συχνά οδηγεί «σε αυξημένο κόστος χωρίς αντίστοιχο αποτέλεσμα», γεγονός που καθιστά τον σωστό χρονισμό κρίσιμο παράγοντα επιτυχίας.

Κύριες μυκητολογικές ασθένειες - Μονίλια, Κορύνεο

Κατά την περίοδο της άνθησης, η αμυγδαλιά εμφανίζει αυξημένη ευαισθησία σε μυκητολογικές ασθένειες, με σημαντικότερες τη μονίλια και το κορύνεο, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τόσο την ανθοφορία όσο και τη μετέπειτα παραγωγή. Όπως μας ανέφερε ο πρόεδρος του συνεταιρισμού, η διαχείριση αυτής της περιόδου απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή και συνέπεια στις επεμβάσεις.

Για την αποτελεσματική προστασία της καλλιέργειας, εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα διαδοχικών ψεκασμών που καλύπτει τα κρίσιμα στάδια της άνθησης, ξεκινώντας από την έναρξή της, συνεχίζοντας στο πλήρες στάδιο και ολοκληρώνοντας στο τέλος της. «Στην ανθοφορία κάνουμε συνήθως τρεις ψεκασμούς – στην αρχή, στο φουλ και στο τέλος», όπως χαρακτηριστικά μας ανέφερε ο κ. Κασούμης.

Η στρατηγική αυτή έχει καθαρά προληπτικό χαρακτήρα, καθώς στοχεύει στην προστασία των ευαίσθητων ιστών πριν την εγκατάσταση των παθογόνων. «Αν το αφήσεις και μπει η ασθένεια, μετά δεν γυρίζει πίσω», σημειώνει, επιβεβαιώνοντας ότι όταν η προσβολή εκδηλωθεί, οι δυνατότητες αποτελεσματικής αντιμετώπισης είναι περιορισμένες, γεγονός που καθιστά τον σωστό χρονισμό των επεμβάσεων καθοριστικό για την επιτυχία της φυτοπροστασίας.

Διαχείριση εντομολογικών εχθρών - Ευρύτομο, Αφίδες, Τετράνυχος

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται και στην αντιμετώπιση των εντομολογικών εχθρών, με τον πρόεδρο του συνεταιρισμού να τονίζει ότι η παρακολούθηση της καλλιέργειας στο χωράφι αποτελεί βασική προϋπόθεση για τον σωστό χρονισμό των επεμβάσεων.

Σε ό,τι αφορά το ευρύτομο, η παρακολούθηση πραγματοποιείται με πρακτικές μεθόδους στον αγρό, όπως η χρήση αυτοσχέδιων παγίδων με προσβεβλημένους καρπούς. «Παρακολουθούμε πότε θα βγει το έντομο για να ξέρουμε πότε θα επέμβουμε», μας ανέφερε χαρακτηριστικά. Ο χρόνος επέμβασης καθορίζεται από την εμφάνιση του εντόμου, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι ψεκασμοί πραγματοποιούνται κατά τις μεσημεριανές ώρες, όταν η δραστηριότητα του εντόμου είναι αυξημένη. Όπως επισημαίνει, συχνά απαιτείται επανάληψη της επέμβασης μετά από περίπου μία εβδομάδα.

Αναφορικά με τις αφίδες, η αντιμετώπισή τους εντάσσεται κυρίως σε προληπτικό πλαίσιο, με εφαρμογές πριν την έντονη εκδήλωση προσβολών. «Δεν περιμένουμε να γεμίσει το δέντρο για να ψεκάσουμε», σημειώνει, υπογραμμίζοντας τη σημασία της έγκαιρης παρέμβασης για την αποφυγή ταχείας ανάπτυξης των πληθυσμών.

Τέλος, ο τετράνυχος αποτελεί επίσης σημαντικό εχθρό της αμυγδαλιάς, με τις επεμβάσεις να πραγματοποιούνται συνήθως κατά τον μήνα Μάιο. «Κάνουμε τον ψεκασμό νωρίς, πριν ξεφύγει η κατάσταση», αναφέρει, επιβεβαιώνοντας τη γενικότερη στρατηγική της έγκαιρης παρέμβασης που ακολουθείται στη διαχείριση της καλλιέργειας.

Ο κ. Κασούμης επισημαίνει στον ΑγροΤύπο ότι ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η φυτοπροστασία στην αμυγδαλιά είναι η «περιορισμένη διαθεσιμότητα εγκεκριμένων δραστικών ουσιών» για ορισμένους εχθρούς και ασθένειες. Όπως αναφέρει, η απόσυρση δραστικών ουσιών τα τελευταία χρόνια έχει «μειώσει σημαντικά τις διαθέσιμες επιλογές, δυσχεραίνοντας τη διαχείριση της καλλιέργειας» και καθιστώντας αναγκαία την ακόμη πιο προσεκτική προσέγγιση.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η αποτελεσματική αντιμετώπιση βασίζεται πλέον σε μεγάλο βαθμό στην εμπειρία, στη συστηματική παρακολούθηση της καλλιέργειας και στην ορθολογική χρήση των διαθέσιμων μέσων, ώστε να διατηρείται ο έλεγχος των εχθρών και των ασθενειών μέσα σε ένα όλο και πιο περιοριστικό πλαίσιο.

Κλείνοντας, τονίζει ότι η πρόληψη, η συνεργασία με τον γεωπόνο και η πρακτική γνώση του αγρού αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για τη βιωσιμότητα και την αποδοτικότητα της καλλιέργειας.

Σε μια περίοδο όπου οι παραγωγοί ροδάκινων και νεκταρινιών βρίσκονται σε κρίσιμα στάδια της καλλιέργειας, οι πιέσεις από μυκητολογικές ασθένειες και εντομολογικούς εχθρούς εντείνονται, επηρεάζοντας άμεσα την παραγωγή και την ποιότητα των καρπών.

Όπως επισημαίνουν στον ΑγροΤύπο οι γεωπόνοι του Α.Σ. Βελβεντού «Η Δήμητρα», κ. Θωμάς Στεργίου και κ. Αργύρης Σιλίρης, οι καιρικές συνθήκες αυτής της περιόδου δημιουργούν ευνοϊκό περιβάλλον για την εκδήλωση προβλημάτων, με τη μονίλια να αποτελεί την κύρια απειλή κατά την άνθηση, ενώ οι θρίπες αρχίζουν να εμφανίζουν πληθυσμιακή δραστηριότητα που απαιτεί προσεκτική παρακολούθηση.

Μονίλια: Η πιο διαδεδομένη ασθένεια με κρίσιμο στάδιο την άνθηση

Ο κ. Σιλίρης, επισημαίνει ότι η μονίλια αποτελεί τη σημαντικότερη μυκητολογική ασθένεια της ροδακινιάς σε παγκόσμιο επίπεδο, προκαλούμενη από τα είδη Monilinia fructicola, Monilinia laxa και Monilinia fructigena, τα οποία προσβάλλουν άνθη και καρπούς με διαφορετική ένταση. Το παθογόνο διαχειμάζει κυρίως σε μουμιοποιημένους καρπούς που παραμένουν πάνω στα δέντρα ή στο έδαφος, καθώς και σε έλκη προσβεβλημένων κλαδίσκων. Από αυτά τα σημεία ξεκινούν οι πρωτογενείς μολύνσεις, οι οποίες μεταφέρονται στα άνθη.

Ιδιαίτερα ευαίσθητα είναι τα αναπαραγωγικά όργανα του άνθους, όπως οι ανθήρες και το στίγμα, με τις μολύνσεις να ευνοούνται έντονα από συνθήκες υψηλής υγρασίας ή βροχόπτωσης. Απαιτείται παρατεταμένη διύγρανση (17–24 ώρες) και θερμοκρασίες από 5 έως 27°C για να εκδηλωθεί η προσβολή.

Σύμφωνα με τον ίδιο, «αυτή την περίοδο οι περισσότερες ποικιλίες βρίσκονται στα ευαίσθητα στάδια», ενώ οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν ευνοούν την ανάπτυξη της ασθένειας. Στην περιοχή του Βελβεντού τα δέντρα είναι σε στάδιο από αρχές άνθησης έως πλήρη άνθηση.

Η βασική γραμμή άμυνας ξεκινά από την πρόληψη. Η απομάκρυνση και καταστροφή των μουμιοποιημένων καρπών και των προσβεβλημένων κλάδων αποτελεί κρίσιμο μέτρο για τον περιορισμό των αρχικών εστιών μόλυνσης. Παράλληλα, συστήνεται προληπτική προστασία των οπωρώνων στο κρίσιμο στάδιο πριν και κατά την έναρξη της άνθησης. «Εδώ πραγματοποιούμε ψεκασμό με cyprodinil, στο στάδιο της πλήρης ανθοφορίας», όπως μας δηλώνουν. 

Οι γεωπόνοι μας αναφέρουν ότι στο πλαίσιου αυτό μαζί με τον παραπάνω ψεκασμό, «εφαρμόζουμε διάφορα σκευάσματα αμινοξέων, βορίου και ψευδαργύρου», με σκοπό την καλύτερη καρπόδεση των ανθέων και την μερική αντοχή τους στις χαμηλές θερμοκρασίες. 

Ο επαναληπτικός ψεκασμός για την μονίλια, πραγματοποιείται στο στάδιο πτώσης των πετάλων. «Δηλαδή εδώ στην περιοχή, θα γίνει περίπου τέλη Μαρτίου με αρχές Απριλίου», ανάλογα πάντα και με την κάθε ποικιλία.

Θρίπες: Ποιοτική υποβάθμιση καρπών και ανάγκη για στοχευμένο έλεγχο

Αναφερόμενος στους θρίπες, ο κ. Στεργίου διευκρινίζει ότι, παρότι τα ενήλικα έντομα τρέφονται στα άνθη χωρίς να προκαλούν σημαντική ζημιά, το κύριο πρόβλημα εντοπίζεται στις προνύμφες. Η ζημιά προκαλείται κυρίως στο στάδιο της πτώσης των πετάλων, όταν οι προνύμφες τρέφονται στους νεαρούς καρπούς. Το αποτέλεσμα είναι ποιοτικές υποβαθμίσεις, όπως επιδερμικές αλλοιώσεις (εσχαρώσεις) και παραμορφώσεις, με τα νεκταρίνια να εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στη διαχείριση του οπωρώνα κατά την άνθηση. Όπως επισημαίνεται, «η καταστροφή των άγριων χόρτων την περίοδο αυτή μπορεί να οδηγήσει σε μετακίνηση των θριπών προς τα ανθισμένα δέντρα», αυξάνοντας την πίεση προσβολής.

Σημαντικό εργαλείο αποτελεί ο δειγματοληπτικός έλεγχος προς το τέλος της άνθησης. Η διαδικασία περιλαμβάνει έλεγχο σε πολλαπλά σημεία του οπωρώνα, με επιλογή δέντρων και ταξιανθιών, ώστε να διαπιστωθεί η παρουσία νυμφών ή ενήλικων ατόμων. Εάν εντοπιστούν τουλάχιστον δύο ενήλικα άτομα ή νεαρές νύμφες, τότε απαιτείται επέμβαση στο στάδιο της πτώσης των πετάλων.

Εμείς στον Α.Σ. Βελβεντού για την αντιμετώπιση του θρίπα, «πραγματοποιούμε ψεκασμό με tau-flavalinate», μας αναφέρει ο γεωπόνος. Ενώ συνεχίζει, ότι στο ίδιο πλαίσιο με την Μονίλια, διαδραματίζεται και ο επαναληπτικός ψεκασμός για το έντομο.

Κλείνοντας, υπενθυμίζεται ότι κάθε επέμβαση πρέπει να βασίζεται σε εγκεκριμένες δραστικές ουσίες για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια και τον εκάστοτε εχθρό ή παθογόνο, ενώ η τήρηση των οδηγιών της ετικέτας και η συνεργασία με γεωπόνο αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την αποτελεσματική και ασφαλή φυτοπροστασία. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δίνεται επίσης, ώστε να αποφεύγεται η χρήση μελισσοτοξικών σκευασμάτων.

Υπενθυμίζουμε ότι τα φυτοπροστατευτικά σκευάσματα πρέπει να είναι εγκεκριμένα τόσο για την καλλιέργεια όσο και για το παθογόνο ή το έντομο (εχθρό) από το ΥΠΑΑΤ. Επιπλέον, ο χρήστης οφείλει να διαβάζει προσεκτικά την ετικέτα του προϊόντος και να συμβουλεύεται τον γεωπόνο του πριν από κάθε εφαρμογή.

Η χρήση γεωργικών φαρμάκων αποτελεί βασικό εργαλείο της σύγχρονης γεωργίας, συμβάλλοντας στην προστασία των καλλιεργειών και στη διασφάλιση ικανοποιητικών αποδόσεων. Σε παγκόσμιο επίπεδο, εκατομμύρια τόνοι δραστικών ουσιών απελευθερώνονται κάθε χρόνο στο περιβάλλον, γεγονός που οδηγεί στην παρουσία τους όχι μόνο στο έδαφος, αλλά και στα υπόγεια νερά.

Η εικόνα αυτή έχει φέρει στο προσκήνιο ένα βασικό ερώτημα: ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτών των ουσιών σε οργανισμούς που δεν αποτελούν στόχο τους, όπως οι μικροοργανισμοί του εδάφους;

Ο ρόλος των μικροοργανισμών: Η “ζωή” κάτω από το χωράφι

Οι μικροοργανισμοί του εδάφους αποτελούν θεμέλιο της γονιμότητας και της λειτουργίας του εδαφικού οικοσυστήματος. Συμμετέχουν ενεργά στους βασικούς κύκλους θρεπτικών στοιχείων, όπως του άνθρακα, του αζώτου, του φωσφόρου και του θείου, εξασφαλίζοντας τη διαθεσιμότητα των στοιχείων που χρειάζονται τα φυτά.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η δράση συγκεκριμένων ομάδων μικροοργανισμών, όπως εκείνων που μετατρέπουν την αμμωνία σε νιτρικά, μια διαδικασία κρίσιμη για τη θρέψη των φυτών. Η αναστολή αυτών των οργανισμών μπορεί να επηρεάσει άμεσα τη γονιμότητα του εδάφους.

Παράλληλα, οι μικροοργανισμοί συμβάλλουν στη βελτίωση της δομής του εδάφους, μέσω ουσιών που ενισχύουν τη δημιουργία εδαφικών συσσωματωμάτων, ενώ υποστηρίζουν την πρόσληψη νερού και θρεπτικών στοιχείων από τα φυτά. Στη ζώνη της ριζόσφαιρας, οι μικροοργανισμοί λειτουργούν προστατευτικά για τις καλλιέργειες, ενεργοποιώντας μηχανισμούς άμυνας και περιορίζοντας παθογόνους οργανισμούς.

Ταυτόχρονα, αποτελούν βασικούς «καθαριστές» του εδάφους, καθώς είναι σε θέση να αποδομούν ρύπους, ακόμη και ορισμένες δραστικές ουσίες φυτοφαρμάκων.

Πώς αξιολογείται σήμερα η τοξικότητα

Η έγκριση χρήσης γεωργικών φαρμάκων στην Ευρώπη βασίζεται σε συγκεκριμένες διαδικασίες αξιολόγησης, οι οποίες εξετάζουν την τοξικότητα σε οργανισμούς μη-στόχους, όπως ζώα και υδρόβιοι οργανισμοί.

Ωστόσο, όσον αφορά τους μικροοργανισμούς του εδάφους, η αξιολόγηση παραμένει πιο περιορισμένη. Οι διαθέσιμες μέθοδοι βασίζονται κυρίως σε δοκιμές που σχετίζονται με την ανοργανοποίηση του άνθρακα και του αζώτου, οι οποίες δεν θεωρούνται ιδιαίτερα ευαίσθητες και δεν αποτυπώνουν πλήρως την πραγματική επίδραση των φυτοφαρμάκων στις μικροβιακές κοινότητες.

Νέα δεδομένα και ανάγκη για πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση

Η επιστημονική γνώση για τους μικροοργανισμούς του εδάφους έχει εξελιχθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, με την ανάπτυξη νέων μεθόδων που επιτρέπουν πιο λεπτομερή ανάλυση της δομής και της λειτουργίας τους.

Οι σύγχρονες προσεγγίσεις προτείνουν συνδυασμό εργαστηριακών και αγροτικών δοκιμών, ώστε να αποτυπώνεται καλύτερα η πραγματική εικόνα των επιδράσεων στο έδαφος. Παράλληλα, εξετάζεται η χρήση συγκεκριμένων μικροοργανισμών ως «δείκτες», λόγω της ευαισθησίας τους και του κρίσιμου ρόλου τους στις εδαφικές διεργασίες.

Παράγοντες που δεν μπορούν να αγνοηθούν

Ένα βασικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η αποδόμηση μιας δραστικής ουσίας δεν σημαίνει απαραίτητα και απουσία τοξικότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα προϊόντα αποδόμησης μπορεί να είναι πιο επιβλαβή από την αρχική ουσία, επηρεάζοντας βασικές λειτουργίες του εδάφους, όπως η νιτροποίηση.

Επιπλέον, ακόμη και παροδικές επιδράσεις στους μικροοργανισμούς απαιτούν προσεκτική αξιολόγηση, καθώς μπορεί να επηρεάσουν τη λειτουργία του οικοσυστήματος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ετερογένεια του εδάφους. Παράγοντες όπως το pH και η περιεκτικότητα σε οργανική ουσία επηρεάζουν τόσο τη δραστηριότητα των μικροοργανισμών όσο και τη συμπεριφορά των γεωργικών φαρμάκων στο περιβάλλον.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για την καλλιέργεια

Το έδαφος δεν αποτελεί απλώς ένα υπόστρωμα στήριξης των φυτών, αλλά ένα ζωντανό σύστημα που επηρεάζει άμεσα την παραγωγικότητα. Η διατήρηση της ισορροπίας των μικροοργανισμών είναι κρίσιμη για τη γονιμότητα, τη θρέψη και την ανθεκτικότητα των καλλιεργειών.

Η κατανόηση της επίδρασης των γεωργικών φαρμάκων σε αυτό το «αόρατο» οικοσύστημα αποτελεί βασικό βήμα για πιο ορθολογική χρήση τους και για τη διατήρηση της παραγωγικής ικανότητας των εδαφών.

Ένα ζήτημα που αφορά το μέλλον της παραγωγής

Η συζήτηση γύρω από την τοξικότητα των γεωργικών φαρμάκων δεν περιορίζεται μόνο στην προστασία του περιβάλλοντος, αλλά συνδέεται άμεσα με τη βιωσιμότητα της γεωργίας.

Καθώς η γνώση εξελίσσεται και τα διαθέσιμα εργαλεία αξιολόγησης γίνονται πιο ακριβή, η ανάγκη για μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση γίνεται όλο και πιο εμφανής. Το ζητούμενο δεν είναι η απομάκρυνση των εργαλείων φυτοπροστασίας, αλλά η καλύτερη κατανόηση και αξιολόγηση της επίδρασής τους στο ίδιο το έδαφος που στηρίζει την παραγωγή.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 4/2017, «Τοξικότητα των γεωργικών φαρμάκων στους μικροοργανισμούς του εδάφους», Δημήτρης Καρπούζας, Γιώργος Τσιάμης, Fabrice Martin-Lauren, Olivier Sibourg, Federico Ferrari, σελ. 24–26

Η παρουσία της κηλιδόπτερης δροσόφιλας (Drosophila suzukii) αποτελεί πλέον μια από τις πιο απαιτητικές προκλήσεις για τους παραγωγούς πυρηνόκαρπων, με ιδιαίτερη ένταση στην καλλιέργεια της κερασιάς. Πρόκειται για έναν εχθρό με υψηλή ικανότητα διασποράς και προσαρμογής, γεγονός που δυσκολεύει σημαντικά την αντιμετώπισή του και απαιτεί συνδυασμό μέτρων και συνεχή παρακολούθηση.

Η ιδιαιτερότητα του εντόμου έγκειται στο ότι τα όρια ανοχής προσβολής είναι ουσιαστικά μηδενικά, καθώς ακόμη και μικρές προσβολές μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας των καρπών.

Η σημασία της παρακολούθησης του πληθυσμού

Η συστηματική παρακολούθηση αποτελεί βασικό εργαλείο για τη διαχείριση της δροσόφιλας. Η καταγραφή της παρουσίας των ενηλίκων γίνεται με τη χρήση παγίδων, είτε εμπορικών είτε αυτοσχέδιων, που αξιοποιούν ελκυστικά τροφικά διαλύματα.

Η εξέλιξη του πληθυσμού του εντόμου και η σχέση του με το στάδιο ανάπτυξης των καρπών είναι καθοριστικής σημασίας για τη λήψη αποφάσεων. Τα επίπεδα δεκτικότητας στην προσβολή διαφοροποιούνται ανάλογα με την καλλιέργεια και την ποικιλία, γεγονός που καθιστά αναγκαία την προσαρμογή της στρατηγικής σε κάθε περίπτωση.

Η παρακολούθηση δεν αφορά μόνο την παρουσία του εντόμου, αλλά και τη δυναμική του πληθυσμού, καθώς η μετακίνηση από άλλους ξενιστές προς τις καλλιέργειες είναι συνεχής και μπορεί να οδηγήσει σε απότομη αύξηση των προσβολών.

Γιατί η αντιμετώπιση είναι δύσκολη

Η υψηλή κινητικότητα των ενηλίκων και η ικανότητά τους να μετακινούνται μεταξύ καλλιεργούμενων και αυτοφυών φυτών δημιουργεί ένα συνεχές “κύμα” επαναμόλυνσης. Οι παρακείμενοι ξενιστές λειτουργούν ως δεξαμενές πληθυσμών, από τις οποίες το έντομο επανεισέρχεται στις καλλιέργειες.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, ακόμη και μετά από εφαρμογές φυτοπροστασίας, να μην επιτυγχάνεται πλήρης έλεγχος του εντόμου. Σε πολλές περιπτώσεις απαιτούνται επαναλαμβανόμενες εφαρμογές, χωρίς όμως να εξαλείφεται ο κίνδυνος προσβολής.

Η χρήση εντομοκτόνων και τα όρια της πρακτικής

Η χημική καταπολέμηση παραμένει βασικό μέσο αντιμετώπισης, με διαθέσιμες δραστικές ουσίες που στοχεύουν τόσο τα ενήλικα όσο και τα ανώριμα στάδια του εντόμου. Ορισμένα εντομοκτόνα παρουσιάζουν υψηλή αποτελεσματικότητα στα ενήλικα, ενώ άλλα έχουν καλύτερη διεισδυτικότητα στους φυτικούς ιστούς και δρουν στα αυγά και στις προνύμφες, γεγονός που καθιστά κρίσιμη τη σωστή επιλογή και χρονική στόχευση της επέμβασης.

Σε περιπτώσεις αυξημένης πίεσης, παρατηρείται η τάση για προληπτικούς και επαναλαμβανόμενους ψεκασμούς κατά την περίοδο ωρίμανσης των καρπών. Η πρακτική αυτή, αν και αποσκοπεί στη μείωση του κινδύνου προσβολής, ενέχει κινδύνους που σχετίζονται με υπολείμματα στο τελικό προϊόν και επιπτώσεις σε ωφέλιμους οργανισμούς. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται επίσης στην εναλλαγή δραστικών ουσιών, ώστε να αποφεύγεται η ανάπτυξη ανθεκτικότητας του εντόμου.

Καλλιεργητικά μέτρα που κάνουν τη διαφορά

Η διαχείριση του αγρού παίζει καθοριστικό ρόλο στον περιορισμό των πληθυσμών. Η έγκαιρη και πλήρης συγκομιδή των καρπών, καθώς και η απομάκρυνση των πεσμένων ή υπερώριμων καρπών, μειώνει σημαντικά τα διαθέσιμα υποστρώματα ωοτοκίας. Παράλληλα, πρακτικές όπως η απομάκρυνση των ζιζανίων και το σωστό κλάδεμα συμβάλλουν στη μείωση της υγρασίας στο εσωτερικό της καλλιέργειας, δημιουργώντας λιγότερο ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη του εντόμου.

Εντομολογικά δίχτυα: δυνατότητες και περιορισμοί

Η χρήση εντομολογικών διχτυών μπορεί να προσφέρει ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας, περιορίζοντας την είσοδο του εντόμου στην καλλιέργεια. Για να είναι αποτελεσματικά, απαιτείται κατάλληλο μέγεθος οπής.

Ωστόσο, η εφαρμογή τους δεν αποτελεί αυτόνομη λύση. Σε συνθήκες υψηλών πληθυσμών, η προστασία που παρέχουν είναι περιορισμένη και απαιτείται συνδυασμός με άλλα μέτρα. Επιπλέον, το κόστος εγκατάστασης, η πιθανή μεταβολή του μικροκλίματος και η επίδραση σε ωφέλιμους οργανισμούς αποτελούν παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.

Ο ρόλος των φυσικών εχθρών

Η αξιοποίηση φυσικών εχθρών βρίσκεται ακόμη σε στάδιο διερεύνησης και δεν υπάρχουν προς το παρόν πρακτικές εφαρμογές για τον αγρό. Παρότι έχουν εντοπιστεί παρασιτοειδή που μπορούν να προσβάλλουν το έντομο, η αποτελεσματικότητά τους δεν έχει μεταφραστεί σε εφαρμόσιμες λύσεις για την καλλιέργεια.

Τι πρέπει να κρατήσει ο παραγωγός

Η διαχείριση της δροσόφιλας δεν βασίζεται σε μία μόνο πρακτική, αλλά σε συνδυασμό ενεργειών. Η παρακολούθηση του πληθυσμού, η σωστή χρονική στόχευση των επεμβάσεων και η εφαρμογή καλλιεργητικών μέτρων αποτελούν τα βασικά εργαλεία για τον περιορισμό του κινδύνου.

Παράλληλα, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών και χαμηλής σχετικής υγρασίας η δραστηριότητα του εντόμου μπορεί να περιορίζεται, γεγονός που επηρεάζει τον πραγματικό κίνδυνο προσβολής. Σε κάθε περίπτωση, η συνεχής ενημέρωση και η προσαρμογή των πρακτικών με βάση την εξέλιξη του πληθυσμού του εντόμου είναι κρίσιμες για τη διατήρηση της παραγωγής και της ποιότητας των καρπών.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 4/2017 «Η κηλιδόπτερη δροσόφιλα (Drosophila suzukii): Σοβαρή απειλή για την καλλιέργεια κερασιάς στην Ελλάδα – Μέρος 2: Παρακολούθηση και αντιμετώπιση του εχθρού», Στέλλα Α. Παπαναστασίου, Kirsten Koeppler, Κώστας Δ. Ζάρπας, Αριστείδης Χλωρίδης, Νίκος Θ. Παπαδόπουλος, σελ. 34–36

Το Tμήμα Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Eλέγχου της Δ/νσης Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής (ΔΑΟΚ) της Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας, καθώς ξεκινάει η εφαρμογή ζιζιανιοκτόνων σε αγροτικές εκμεταλλεύσεις, με δενδρώδεις καλλιέργειες, αμπέλια, καθώς και σε άλλες αγροτικές αλλά και σε ακαλλιέργητες εκτάσεις, γνωστοποιεί στους παραγωγούς και εν γένει στους εν δυνάμει χρήστες ζιζανιοκτόνων σκευασμάτων τα παρακάτω:

1) Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, είναι υποχρεωτική η εκ των προτέρων σήμανση του χώρου που πρόκειται να γίνει εφαρμογή ζιζανιοκτόνου, καθώς επίσης και η ενημέρωση με ανάρτηση πινακίδας με την αναγραφή του είδους του σκευάσματος το οποίο θα χρησιμοποιηθεί.

2) Οι χρήστες όλων των φυτοπροστατευτικών προϊόντων, άρα και των ζιζανιοκτόνων, που προορίζονται για επαγγελματική χρήση, σύμφωνα με την ετικέτα τους, οφείλουν να διαθέτουν πιστοποιητικό ορθολογικής χρήσης γεωργικών φαρμάκων εν ισχύ και για κάθε ποσότητα σκευάσματος, να διαθέτουν τα προβλεπόμενα από τη νομοθεσία στοιχεία τεκμηρίωσης (τιμολόγιο, συνταγογράφηση και ηλεκτρονική καταγραφή λιανικής  πώλησης).

3) Η χρήση ζιζανιοκτόνων αλλά και όλων των φυτοπροστατευτικών προϊόντων που φέρουν ως στοιχείο της επισήμανσης το εικονίδιο   επιτρέπεται εντός κατοικημένης περιοχής,  σε απόσταση μεγαλύτερη των 20 μέτρων από κατοικίες εντός οικισμού, σε απόσταση μεγαλύτερη από 10 μέτρα από κατοικίες σε αγροτικές περιοχές ή σε περιοχές εκτός σχεδίου καθώς και σε απόσταση μεγαλύτερη από 50 μέτρα από ευαίσθητους χώρους, όπως πάρκα, παιδικές χαρές, νοσοκομεία κλπ.  Σε κάθε περίπτωση  πρέπει να τηρούνται όλες οι επιπλέον προφυλάξεις και περιορισμοί που αναγράφονται στην ετικέτα του σκευάσματος.

4) Δεν επιτρέπεται να γίνεται ψεκασμός όταν επικρατεί άνεμος, δηλαδή υπό συνθήκες που συντελούν στη μεταφορά του ψεκαστικού νέφους σε κατοικίες, ανθρώπους, ζώα και φυτά μη στόχους.

5) Πρέπει πάντα να γίνεται χρήση εγκεκριμένου ζιζανιοκτόνου, επιτρεπόμενου και κατάλληλου για το είδος της καλλιέργειας για την οποία πρόκειται να εφαρμοστεί.

6) Οι χρήστες πρέπει να διαθέτουν κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας (ένδυση, γάντια, μάσκα, κλπ).

7) Πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για τη συντήρηση, την καλή λειτουργία και τις απαραίτητες ρυθμίσεις του ψεκαστικού συγκροτήματος, ώστε το ψεκαστικό υγρό κατά τον ψεκασμό να κατευθύνεται στοχευμένα και μόνο προς τα ζιζάνια.

8) Πρέπει να τηρούνται οι αποστάσεις ασφαλείας από υδάτινους αποδέκτες ώστε κατά την εφαρμογή να μην υφίσταται κίνδυνος επιμόλυνσής τους.

9) Δεδομένου ότι τα περισσότερα ζιζανιοκτόνα είναι τοξικά για τις μέλισσες, η εφαρμογή τους πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας του σκευάσματος, για την αποφυγή της μελισσοτοξικότητας. Να αποφεύγεται ο ψεκασμός τις ώρες δραστηριότητας των μελισσών και γενικά ο ψεκασμός ανθισμένων ζιζανίων.

10) Πρέπει να προστατεύονται τα οικόσιτα, τα παραγωγικά και τα άλλα ζώα από τη βόσκηση σε περιοχές όπου έχει γίνει ζιζανιοκτονία, ακόμα και μετά την αποξήρανση των ζιζανίων.

11) Μετά την εφαρμογή, οι κενές συσκευασίες θα πρέπει να ξεπλένονται τρεις φορές και ακολούθως να αχρηστεύονται με τρύπημα της συσκευασίας. Απαγορεύεται η καταστροφή των χρησιμοποιημένων περιεκτών με καύση.

Σε κάθε περίπτωση, τονίζει η ΔΑΟΚ Μεσσηνίας, αντί της χημικής ζιζανιοκτονίας, προκρίνεται η αναζήτηση και εφαρμογή εναλλακτικών μεθόδων διαχείρισης των ζιζανίων, όπως η μηχανική καταστροφή, καθώς και η εφαρμογή άλλων καλλιεργητικών μέτρων, όπου αυτό είναι δυνατό, ιδίως σε κατοικημένες και ευαίσθητες περιοχές.

Η διαχείριση των ζιζανίων αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την καλλιέργεια του ρυζιού. Η παρουσία ειδών όπως το κόκκινο ρύζι και άλλα υδροχαρή ζιζάνια μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ανάπτυξη της καλλιέργειας και την τελική παραγωγή. Στο πλαίσιο των καλλιεργητικών πρακτικών που εφαρμόζονται για τον περιορισμό των ζιζανίων, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τεχνική της ψευδοσποράς, μια μέθοδος που στοχεύει στη μείωση των πληθυσμών ζιζανίων πριν ακόμη εγκατασταθεί η καλλιέργεια στο χωράφι.

Η πρακτική αυτή βασίζεται σε μια απλή αλλά στοχευμένη καλλιεργητική λογική: δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες ώστε να φυτρώσουν πρώτα τα ζιζάνια και στη συνέχεια αυτά καταστρέφονται πριν από τη σπορά του ρυζιού. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται σημαντικά η πίεση των ζιζανίων μέσα στον ορυζώνα κατά τα πρώτα στάδια ανάπτυξης της καλλιέργειας.

Τι είναι η τεχνική της ψευδοσποράς

Η ψευδοσπορά αποτελεί μια καλλιεργητική τεχνική που βασίζεται στην προετοιμασία της σποροκλίνης όπως θα γινόταν και για την κανονική σπορά του ρυζιού, χωρίς όμως να πραγματοποιείται άμεσα η εγκατάσταση της καλλιέργειας. Στόχος είναι να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ώστε να βλαστήσουν οι σπόροι των ζιζανίων που βρίσκονται στο έδαφος και στη συνέχεια να καταστραφούν πριν από τη σπορά του ρυζιού.

Η διαδικασία περιλαμβάνει την κατάκλυση των αγροτεμαχίων με μικρή ποσότητα αρδευτικού νερού περίπου έναν μήνα πριν την κανονική σπορά, ώστε να ενεργοποιηθεί η βλάστηση των ζιζανίων. Ακολουθεί απομάκρυνση του νερού και επιφανειακή κατεργασία του εδάφους με σκοπό την καταστροφή των νεαρών ζιζανίων που έχουν ήδη φυτρώσει. Μετά την ολοκλήρωση αυτού του σταδίου πραγματοποιείται η κανονική σπορά του ρυζιού.

Με τον τρόπο αυτό μειώνεται ο αριθμός των ζιζανίων που θα εμφανιστούν μέσα στην καλλιέργεια, καθώς σημαντικό μέρος του αποθέματος σπόρων στο έδαφος έχει ήδη φυτρώσει και καταστραφεί.

Ζιζάνια που μπορούν να περιοριστούν

Η εφαρμογή της ψευδοσποράς μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη διαχείριση τόσο ανθεκτικών όσο και ευαίσθητων πληθυσμών ζιζανίων. Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η επίδρασή της στον περιορισμό του κόκκινου ρυζιού, ενός από τα σημαντικότερα προβλήματα των ορυζώνων.

Παράλληλα, η πρακτική αυτή μπορεί να συμβάλει στη μείωση πληθυσμών και άλλων ζιζανίων που εμφανίζονται συχνά στους ορυζώνες, όπως η μουχρίτσα, η μοσχοκύπερη, η αμμάνια, η ετερανθέρα, η νεραγριάδα, το νεροκάλαμο, η λεπτοχλόη, η λέρσια, ο σκίρπος, το ραγάζι, το βούτομο, το ψαθί, τα λιντέρνια, το πεντάνευρο και η νεροπιπεριά.

Η αποτελεσματικότητα της τεχνικής μπορεί να ενισχυθεί όταν συνδυάζεται με επιπλέον πρακτικές απομάκρυνσης των ζιζανίων που εμφανίζονται στους ορυζώνες, είτε με χημικές είτε με χειρονακτικές επεμβάσεις. Με τον τρόπο αυτό περιορίζεται η παραγωγή νέων σπόρων και μειώνεται σταδιακά το απόθεμα σπόρων ζιζανίων στο έδαφος.

Πρακτικές που αυξάνουν την αποτελεσματικότητα

Για να αποδώσει καλύτερα η τεχνική της ψευδοσποράς, σημαντικό ρόλο παίζει η συνολική διαχείριση της καλλιέργειας. Η σωστή προετοιμασία της σποροκλίνης, η ορθολογική λίπανση, η επιλογή ανταγωνιστικών ποικιλιών ρυζιού, η πυκνή σπορά και η κατάλληλη διαχείριση του νερού μπορούν να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα της πρακτικής απέναντι στα ζιζάνια.

Εξίσου σημαντική θεωρείται η χρήση σπόρου ρυζιού απαλλαγμένου από ζιζάνια, καθώς έτσι μειώνεται η πιθανότητα εισαγωγής νέων ειδών στο χωράφι και ενισχύεται η συνολική αποτελεσματικότητα της διαχείρισης.

Καθοριστική είναι και η σωστή κατεργασία του εδάφους πριν τη σπορά. Όταν η επιφανειακή κατεργασία πραγματοποιείται σε μικρό βάθος, περίπου 4 έως 5 εκατοστά, και ενώ τα ζιζάνια βρίσκονται ακόμη σε νεαρό στάδιο ανάπτυξης, καταστρέφονται αποτελεσματικά τα φυτρωμένα φυτά χωρίς να μεταφέρονται νέοι σπόροι ζιζανίων από βαθύτερα στρώματα του εδάφους στην επιφάνεια.

Σε βάθος χρόνου, η αποτελεσματικότητα της πρακτικής μπορεί να ενισχυθεί και με την περιοδική εφαρμογή βαθιού οργώματος ανά τρία έως τέσσερα έτη, καθώς με αυτόν τον τρόπο οι σπόροι των ζιζανίων ενσωματώνονται σε μεγαλύτερο βάθος στο έδαφος, όπου δεν μπορούν να φυτρώσουν.

Οφέλη για την καλλιέργεια και το περιβάλλον

Η εφαρμογή της ψευδοσποράς μπορεί να προσφέρει πολλαπλά οφέλη στην καλλιέργεια του ρυζιού. Η μείωση των πληθυσμών των ζιζανίων συμβάλλει στον περιορισμό της χρήσης ζιζανιοκτόνων πριν από τη σπορά, αλλά και στη μείωση του αριθμού των επεμβάσεων μέσα στους ορυζώνες.

Παράλληλα, περιορίζεται η πιθανότητα εμφάνισης και εξέλιξης νέων ανθεκτικών πληθυσμών ζιζανίων, γεγονός που αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα για τη μακροχρόνια διαχείριση της καλλιέργειας. Η μείωση της χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊόντων συμβάλλει επίσης στον περιορισμό της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης και των επιπτώσεων σε οργανισμούς μη στόχους.

Επιπλέον, η μείωση των επεμβάσεων μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό του κόστους παραγωγής, συμβάλλοντας στη βελτίωση της βιωσιμότητας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

Δυσκολίες και περιορισμοί της εφαρμογής

Παρά τα πλεονεκτήματα της πρακτικής, η εφαρμογή της ψευδοσποράς συνοδεύεται και από ορισμένες δυσκολίες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Η σπορά του ρυζιού πραγματοποιείται συνήθως δύο έως τρεις εβδομάδες αργότερα σε σχέση με τις καλλιέργειες όπου δεν εφαρμόζεται η τεχνική, γεγονός που μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα αξιοποίησης ποικιλιών με μεγαλύτερη βλαστική περίοδο.

Η καθυστέρηση αυτή ενδέχεται να επηρεάσει την απόδοση ορισμένων ποικιλιών, με πιθανή μείωση που μπορεί να φτάσει τα 100 έως 200 κιλά ανά στρέμμα, αν και η τελική παραγωγή εξαρτάται και από τις εδαφοκλιματικές συνθήκες καθώς και από τις καλλιεργητικές πρακτικές που εφαρμόζονται.

Παράλληλα, η πρακτική απαιτεί μεγαλύτερο χρόνο παροχής αρδευτικού νερού για την κατάκλυση των ορυζώνων, γεγονός που μπορεί να αυξήσει το κόστος χρήσης νερού. Επιπλέον, σε εδάφη βαριά και ιδιαίτερα υγρά η εφαρμογή της τεχνικής μπορεί να είναι δυσκολότερη, καθώς η έγκαιρη και κατάλληλη κατεργασία του εδάφους δεν είναι πάντα εφικτή.

Μια πρακτική που μπορεί να συμβάλει στη διαχείριση των ζιζανίων

Η ψευδοσπορά αποτελεί μια καλλιεργητική πρακτική που μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαχείριση των ζιζανίων στους ορυζώνες. Ο περιορισμός των πληθυσμών ζιζανίων πριν ακόμη εγκατασταθεί η καλλιέργεια μπορεί να διευκολύνει τη συνολική διαχείριση του αγρού και να μειώσει την ανάγκη για επεμβάσεις κατά τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 3/2018, «Η εφαρμογή της ψευδοσποράς για αντιμετώπιση ζιζανίων σε ορυζώνες», Η. Ελευθεροχωρινός, σελ. 66-67.

Η κλιματική κρίση επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη φυτοπροστασία των καλλιεργειών, δημιουργώντας νέα δεδομένα τόσο για τους παραγωγούς όσο και για τους γεωτεχνικούς φορείς. Το θέμα αυτό βρέθηκε στο επίκεντρο της 9ης Πανελλήνιας Συνάντησης Φυτοπροστασίας «ΦΥΤΟΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ», που πραγματοποιήθηκε στις 10–12 Μαρτίου 2026 στο Δημοτικό Ωδείο Λάρισας. Στη συνάντηση φυτοπροστασίας, ο ΑγροΤύπος συμμετείχε ως χορηγός επικοινωνίας, στηρίζοντας την ενημέρωση και την ανάδειξη των θεμάτων που απασχολούν τον αγροτικό τομέα.

Με αφορμή τη διοργάνωση, ο Γενικός Διευθυντής της Διεύθυνσης Περιφερειακής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Θεσσαλίας και Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής της συνάντησης, κ. Δημήτριος Σταυρίδης, μιλώντας στον ΑγροΤύπο αναφέρθηκε στις επιπτώσεις που έχουν ήδη καταγραφεί στην πράξη, ιδιαίτερα μετά τα ακραία καιρικά φαινόμενα που έπληξαν την περιοχή.

Όπως ανέφερε, «η κλιματική κρίση έχει επηρεάσει με πολλές μορφές τη φυτοπροστασία». Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η κατάσταση που δημιουργήθηκε στη Θεσσαλία μετά την κακοκαιρία Daniel, όταν λίγες εβδομάδες αργότερα εμφανίστηκαν εκτεταμένα πλημμυρικά φαινόμενα. «Για παράδειγμα, πλημμύρισαν καλλιέργειες ακτινιδίων. Οι καρποί είχαν λασπώσει και υπήρχε ιικό φορτίο που θα μπορούσε να επηρεάσει τη συγκομιδή και την εμπορία τους», ανέφερε.

Σύμφωνα με τον ίδιο, οι υπηρεσίες κινήθηκαν άμεσα ώστε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα και να προστατευτεί η παραγωγή. «Κάναμε άμεσα ενέργειες ώστε να μπορέσουμε να συγκομίσουμε την παραγωγή με άδεια του Υπουργείου, καθώς ήταν ακόμη Σεπτέμβριος, ενώ κανονικά η συγκομιδή θα γινόταν στα μέσα Οκτωβρίου».

Όπως εξήγησε, δόθηκε ειδική άδεια για τη συγκομιδή, προκειμένου να γίνει καθαρισμός και επεξεργασία των καρπών και να διασφαλιστεί η εμπορική τους αξιοποίηση. «Με αυτόν τον τρόπο μπορέσαμε να προστατεύσουμε την παραγωγή και το εισόδημα των παραγωγών».

Παράλληλα, όπως σημείωσε, εμφανίστηκαν και άλλα προβλήματα φυτοπροστασίας. «Αντίστοιχα είχαμε και άλλα προβλήματα, όπως με σηψιρριζίες στα ακτινίδια αλλά και σε άλλα δέντρα, όπως αμυγδαλιές, όπου τα συμπτώματα δεν εκδηλώθηκαν άμεσα αλλά την επόμενη άνοιξη ή ακόμη και τη μεθεπόμενη, με αποτέλεσμα να ξεραθούν δέντρα».

Αναφέρθηκε επίσης και σε προβλήματα που σχετίζονται με ζιζάνια, όπως η οροβάγχη. «Η οροβάγχη είναι ένα δύσκολο στην αντιμετώπιση ζιζάνιο που εμφανίζεται κυρίως σε καλλιέργειες όπως οι φακές. Με τις πλημμύρες όμως είδαμε την περσινή χρονιά ότι εμφανίστηκε και σε παρακείμενες περιοχές, ενώ μπορεί να προσβάλει και άλλες καλλιέργειες».

Όπως υπογράμμισε, «τα προβλήματα της φυτοπροστασίας είναι πάρα πολλά και έχουν αυξηθεί στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης».

Στο πλαίσιο αυτό, κατά τη διάρκεια της συνάντησης φυτοπροστασίας παρουσιάστηκαν τρόποι αντιμετώπισης για διάφορες καλλιέργειες. «Αναπτύχθηκαν προσεγγίσεις που μπορούν να περιορίσουν τα προβλήματα είτε με βιολογικές μεθόδους, είτε με χρήση ωφέλιμων οργανισμών, είτε με ψηφιακά εργαλεία και νέες τεχνολογίες».

Όπως σημείωσε, διατυπώθηκαν προτάσεις τόσο σε γενικό επίπεδο όσο και ανά καλλιέργεια για το πώς μπορεί να προστατευτεί η παραγωγή τα επόμενα χρόνια.

«Σκοπεύουμε να πραγματοποιήσουμε συνάντηση με την οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου και έχουμε ήδη ενημερώσει τον υφυπουργό, ο οποίος ήταν παρών και απηύθυνε χαιρετισμό στο συνέδριο, ώστε να ζητήσουμε συνάντηση στο Υπουργείο για να συζητήσουμε και να καταθέσουμε τα συμπεράσματα».

Στόχος, όπως τόνισε, είναι να εξεταστούν τρόποι καλύτερης προσαρμογής της φυτοπροστασίας στις νέες συνθήκες που δημιουργεί η κλιματική κρίση.

Παράλληλα, επεσήμανε ότι «λόγω της μείωσης των διαθέσιμων δραστικών ουσιών είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν εναλλακτικές μορφές αντιμετώπισης».

«Όλα αυτά παρουσιάστηκαν στο συνέδριο ώστε να μπορέσει να αμυνθεί ο μηχανισμός της φυτοπροστασίας απέναντι στην αυξανόμενη κλιματική κρίση», κατέληξε.

Νέα ανησυχία προκαλεί στους καστανοπαραγωγούς η εμφάνιση της μελάνωσης της καστανιάς σε αρκετές καστανοπαραγωγικές περιοχές, με παραγωγούς να αναφέρουν εκτεταμένες προσβολές και ξαφνικούς θανάτους δέντρων. Μεταξύ των περιοχών όπου καταγράφονται τέτοιες αναφορές είναι και η Θεσσαλία, όπου καστανοπαραγωγοί περιγράφουν περιπτώσεις στις οποίες η εικόνα φτάνει ακόμη και στη νέκρωση ολόκληρων πλαγιών. Το φαινόμενο, το οποίο συνδέεται με παθογόνα του εδάφους του γένους Phytophthora, παρακολουθείται από επιστήμονες και υπηρεσίες της Περιφέρειας, ενώ οι παραγωγοί ζητούν την επιστημονική καταγραφή της κατάστασης και την αναζήτηση τρόπων αντιμετώπισης.

«θάνατοι δέντρων και μεγάλες απώλειες»: Η εικόνα των παραγωγών

Την εικόνα που επικρατεί στους καστανεώνες των Αμπελακίων στη Λάρισα μεταφέρει ο πρόεδρος του Νέου Αγροτικού Συνεταιρισμού Κάστανων Αμπελακίων και παραγωγός, κ. Ευθύμιος Καζαντζής, ο οποίος περιγράφει μια κατάσταση που, όπως λέει, εξελίχθηκε γρήγορα και σε ορισμένες περιπτώσεις αιφνιδιαστικά για τους παραγωγούς. Όπως σημειώνει, παρόμοιες ανησυχίες εκφράζονται και από παραγωγούς σε άλλες καστανοπαραγωγικές περιοχές της Ελλάδας με τους οποίους βρίσκεται σε επικοινωνία, γεγονός που δείχνει ότι το ζήτημα της μελάνωσης απασχολεί ευρύτερα την καλλιέργεια της καστανιάς.

«Το πρόβλημα ξεκίνησε από τα αγριόδασα, όπου υπήρχε ήδη η ασθένεια. Από εκεί πέρασε μέσα στα κτήματα»

Όπως επισημαίνει, το πρόβλημα της μελάνωσης εμφανίστηκε έντονα σε ορισμένες περιοχές των καστανεώνων, ιδιαίτερα σε σημεία όπου υπήρχε γειτνίαση με δασικές εκτάσεις. «Το πρόβλημα ξεκίνησε από τα αγριόδασα, όπου υπήρχε ήδη η ασθένεια. Από εκεί πέρασε μέσα στα κτήματα», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Καζαντζής, εξηγώντας ότι η μετάδοση φαίνεται να συνδέεται με τη μεταφορά νερού και την επαφή των καλλιεργούμενων εκτάσεων με μολυσμένες δασικές περιοχές. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκαν ιδιαίτερα σοβαρές ζημιές σε ορισμένες πλαγιές και κτήματα που δέχθηκαν μόλυνση. «Ειδικά στις πλαγιές που δέχθηκαν τη μόλυνση είχαμε μεγάλο πρόβλημα. Σε ένα κτήμα δέκα στρεμμάτων χάλασαν σχεδόν όλες οι καστανιές. Ήταν ξαφνικοί θάνατοι δέντρων», σημειώνει. Όπως προσθέτει, σε ορισμένες περιπτώσεις η εικόνα ήταν ακόμη πιο εκτεταμένη, με ολόκληρες πλαγιές και κτήματα δεκάδων στρεμμάτων να εμφανίζουν πολύ βαριά προσβολή, ενώ —όπως αναφέρει— έχουν καταγραφεί ακόμη και περιπτώσεις όπου πλαγιές περίπου 40 στρεμμάτων εμφανίζουν εκτεταμένη νέκρωση δέντρων.

«Καταγράφηκαν επίπεδα προσβολής περίπου 20-27%, ενώ σε ένα σημείο η σήψη έφτανε ακόμη και το 100%»

Ο πρόεδρος του συνεταιρισμού περιγράφει ότι οι παραγωγοί διαπίστωσαν το πρόβλημα σταδιακά μέσα από την παρακολούθηση των δέντρων τους. «Πήγαμε σε τέσσερα σημεία για να δούμε την κατάσταση. Σε κάποια χωράφια που κοιτάξαμε, η προσβολή ήταν πολύ μεγάλη. Σε ορισμένες περιπτώσεις καταγράφηκαν επίπεδα προσβολής περίπου 20-27%, ενώ σε ένα σημείο η σήψη έφτανε ακόμη και το 100%», αναφέρει. Παράλληλα, όπως λέει, η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη όταν πρόκειται για μεγάλα, παλαιά δέντρα, τα οποία δεν χάνονται απλώς ως φυτικό κεφάλαιο, αλλά ως παραγωγικές μονάδες πολλών δεκαετιών. Ο ίδιος σημειώνει ότι, θεωρητικά, τα έντονα προσβεβλημένα δέντρα θα έπρεπε να κοπούν, να καούν επιτόπου και να ξεριζωθεί το ριζικό τους σύστημα ώστε να περιοριστεί η εξάπλωση της ασθένειας. Ωστόσο, όπως εξηγεί, κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη. «Ένα τέτοιο δέντρο μπορεί να είναι τέσσερις τόνοι ξύλο και άλλοι τέσσερις τόνοι η ρίζα του», επισημαίνει, τονίζοντας ότι η απομάκρυνση απαιτεί μηχανήματα, επιτόπια διαχείριση και σημαντικό επιπλέον κόστος. Όπως αναφέρει, σε πολλές περιπτώσεις τα έντονα προσβεβλημένα δέντρα παραμένουν στα χωράφια, ακριβώς επειδή η διαδικασία απομάκρυνσής τους δεν είναι εύκολα εφαρμόσιμη.

«Το πρόβλημα είναι πραγματικό και το βλέπουμε στα κτήματά μας. Γι’ αυτό θέλουμε να αναδειχθεί και να εξεταστεί σοβαρά»

Επιπλέον, ο κ. Καζαντζής υπογραμμίζει ότι οι παραγωγοί αναγκάστηκαν να αναζητήσουν λύσεις μόνοι τους, ακόμη και εκτός Ελλάδας. «Εμείς κοιτάξαμε να βρούμε λύση μόνοι μας. Μέσα από επαφές με Ιταλούς που δουλεύουν στον χώρο της καστανιάς προσπαθήσαμε να δούμε τι συμβαίνει και πώς αντιμετωπίζεται», σημειώνει, προσθέτοντας ότι οι παραγωγοί αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης της ασθένειας. Ο πρόεδρος τονίζει ότι στόχος των παραγωγών δεν είναι απλώς να καταγραφεί το πρόβλημα, αλλά να γίνει σωστή αποτύπωση της κατάστασης. «Δεν ζητάμε κάτι παράλογο. Αυτό που θέλουμε είναι να έρθουν να δουν το πρόβλημα όπως πραγματικά είναι», επισημαίνει.  Τέλος, ο πρόεδρος του συνεταιρισμού υπογραμμίζει ότι το ζήτημα της μελάνωσης δεν αφορά μόνο μεμονωμένους παραγωγούς, αλλά συνολικά την καλλιέργεια της καστανιάς στην περιοχή. «Το πρόβλημα είναι πραγματικό και το βλέπουμε στα κτήματά μας. Γι’ αυτό θέλουμε να αναδειχθεί και να εξεταστεί σοβαρά», καταλήγει.

Η επιστημονική διάσταση της ασθένειας

Την επιστημονική εικόνα της μελάνωσης της καστανιάς δίνει η κα. Δρ Ελένη Τοπαλίδου, ερευνήτρια με αντικείμενο τη Δασική Παθολογία και Μυκητολογία στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, εξηγώντας στον ΑγροΤύπο, ότι η ασθένεια αποτελεί ένα σύνθετο φυτοπαθολογικό πρόβλημα που συνδέεται κυρίως με παθογόνα του εδάφους. Διευκρινίζεται ότι οι επιστημονικές πληροφορίες που παρατίθενται αφορούν τη γενική γνώση για τη μελάνωση της καστανιάς, όπως προκύπτει από τη διεθνή βιβλιογραφία και την ευρωπαϊκή έρευνα. Όπως επισημαίνει, η μελάνωση προκαλείται από ωομύκητες του γένους Phytophthora, οι οποίοι ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν κυρίως το ριζικό σύστημα των φυτών. Μεταξύ των σημαντικότερων ειδών που έχουν συνδεθεί με την ασθένεια περιλαμβάνονται τα Phytophthora cambivora, Phytophthora cinnamomi, Phytophthora cactorum, Phytophthora cryptogea, Phytophthora citricola complex και Phytophthora plurivora.

Σε ό,τι αφορά την κατάσταση στους ελληνικούς καστανεώνες, επισημαίνεται ότι η επιστημονική επιβεβαίωση της παρουσίας των παθογόνων προϋποθέτει εργαστηριακή διερεύνηση μέσω δειγματοληψιών. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν πρόσφατα εργαστηριακά δεδομένα από τις περιοχές που αναφέρονται, ενώ οι διαθέσιμες καταγραφές για την παρουσία ειδών Phytophthora στη χώρα προέρχονται κυρίως από παλαιότερες ερευνητικές εργασίες, πριν το 2014. Σύμφωνα με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή έρευνα, η ασθένεια δεν οφείλεται απαραίτητα σε ένα μόνο είδος παθογόνου. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται να εμπλέκονται περισσότερα είδη Phytophthora ταυτόχρονα, γεγονός που καθιστά την επιδημιολογία της ασθένειας πιο σύνθετη. Η διασπορά των παθογόνων γίνεται κυρίως μέσω του νερού του εδάφους, της βροχής και της επιφανειακής απορροής, αλλά και μέσω της μεταφοράς μολυσμένου εδάφους, εργαλείων, γεωργικών μηχανημάτων ή φυτωριακού υλικού. Η παρουσία ευνοϊκών περιβαλλοντικών συνθηκών και ευπαθών φυτών μπορεί να διευκολύνει σημαντικά την εγκατάσταση της ασθένειας σε έναν καστανεώνα.

Επίσης, αναφέρει ότι, τα δασικά οικοσυστήματα πράγματι μπορεί να λειτουργούν ως δεξαμενές παθογόνων, όμως η εξάπλωση των ειδών Phytophthora συνδέεται κυρίως με άλλους μηχανισμούς, όπως η μεταφορά μολυσμένου φυτωριακού υλικού, η μετακίνηση εδάφους με μηχανήματα, το νερό απορροής ή άλλες ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Αντίστοιχα, ο όρος «ξαφνικοί θάνατοι» των δέντρων μπορεί εύκολα να δημιουργήσει σύγχυση, καθώς τα παθογόνα του γένους Phytophthora συνήθως προκαλούν σταδιακή εξασθένηση και προοδευτική νέκρωση του ριζικού συστήματος. Οι περιπτώσεις αιφνίδιας κατάρρευσης δέντρων συχνά συνδέονται με συνδυασμό παραγόντων, όπως έντονο υδατικό στρες ή άλλες περιβαλλοντικές πιέσεις.

Πώς εκδηλώνεται η ασθένεια

Η μελάνωση προσβάλλει κυρίως το ριζικό σύστημα και τον λαιμό του δέντρου, προκαλώντας συμπτώματα τόσο στο υπόγειο όσο και στο υπέργειο τμήμα του φυτού. Στις ρίζες παρατηρείται σήψη των λεπτών ριζών, γεγονός που μειώνει την απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων. Σταδιακά επέρχεται νέκρωση του ριζικού συστήματος και μεταχρωματισμός των ιστών σε καστανό έως μαύρο χρώμα.

Στον κορμό, κοντά στη βάση του δέντρου, εμφανίζονται νεκρωτικές περιοχές στον φλοιό, ενώ συχνά παρατηρείται έκκριση σκούρου υγρού από ρωγμές του φλοιού – χαρακτηριστικό σύμπτωμα που έδωσε και το όνομα στην ασθένεια. Σε προχωρημένα στάδια μπορεί να εμφανιστεί αποκόλληση του φλοιού και καταστροφή του καμβιακού ιστού. Στην κόμη του δέντρου παρατηρούνται χλώρωση των φύλλων, μειωμένη βλάστηση, μικροφυλλία και περιορισμένη παραγωγή καρπών. Συχνά εμφανίζεται πρόωρη φυλλόπτωση, μάρανση των φύλλων με χαρακτηριστική «κλαίουσα» εμφάνιση και προοδευτική ξήρανση κλάδων. Σε αρκετές περιπτώσεις οι αχινοί παραμένουν πάνω στο δέντρο κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Τα συμπτώματα στο φύλλωμα εμφανίζονται συνήθως όταν η προσβολή του ριζικού συστήματος έχει ήδη προχωρήσει σημαντικά, ενώ σε προχωρημένα στάδια παρατηρείται γενική εξασθένηση και τελικά νέκρωση ολόκληρου του δέντρου.

Παράγοντες που ευνοούν την ασθένεια

Η ανάπτυξη και η εξάπλωση της μελάνωσης επηρεάζονται από έναν συνδυασμό περιβαλλοντικών και καλλιεργητικών παραγόντων. Η υψηλή εδαφική υγρασία θεωρείται ο σημαντικότερος παράγοντας ανάπτυξης της ασθένειας. Τα είδη του γένους Phytophthora μπορούν να επιβιώσουν στο έδαφος για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσω ανθεκτικών μορφών, όπως τα χλαμυδοσπόρια και τα ωοσπόρια. Υπό ευνοϊκές συνθήκες παράγουν ζωοσπόρια, τα οποία μετακινούνται μέσω του νερού του εδάφους και προσβάλλουν τις ρίζες των φυτών.

Ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες δημιουργούνται σε βαριά ή αργιλώδη εδάφη με κακή αποστράγγιση. Στο παρελθόν, η άρδευση με κατάκλιση θεωρούνταν σημαντικός παράγοντας διασποράς της ασθένειας. Ωστόσο, στους σύγχρονους καστανεώνες η πρακτική αυτή έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί.

Η θερμοκρασία παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην επιθετικότητα των παθογόνων. Για παράδειγμα, το Phytophthora cambivora αναπτύσσεται κυρίως σε θερμοκρασίες μεταξύ 15 και 25°C, ενώ το Phytophthora cinnamomi είναι θερμόφιλο είδος και εμφανίζει υψηλή δραστηριότητα σε θερμοκρασίες άνω των 25°C. Παράλληλα, έντονες βροχοπτώσεις, ήπιοι χειμώνες και θερμικά στρες μπορούν να επηρεάσουν την εξέλιξη της ασθένειας, ενώ σημαντικό ρόλο παίζει και η ανθρώπινη δραστηριότητα μέσω της μεταφοράς μολυσμένου φυτωριακού υλικού ή εδάφους.

Μέτρα πρόληψης και διαχείρισης

Όπως επισημαίνει η ερευνήτρια, η αντιμετώπιση της μελάνωσης βασίζεται κυρίως στην πρόληψη, καθώς η πλήρης εξάλειψη των παθογόνων από το έδαφος είναι πρακτικά αδύνατη. Ιδιαίτερη σημασία έχει η υγιεινή στις καλλιεργητικές εργασίες. Ο καθαρισμός εργαλείων και εξοπλισμού από χώμα και φυτικά υπολείμματα, η απολύμανση εργαλείων μετά από χρήση σε προσβεβλημένες περιοχές, καθώς και ο καθαρισμός υποδημάτων και γεωργικών μηχανημάτων μπορούν να περιορίσουν τη διασπορά του παθογόνου. Εξίσου σημαντική είναι η χρήση πιστοποιημένου φυτωριακού υλικού.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης τα καλλιεργητικά μέτρα που σχετίζονται με τη διαχείριση του νερού. Συνιστώνται καλή αποστράγγιση του εδάφους, αποφυγή υπερβολικής άρδευσης, χρήση στάγδην άρδευσης και αποφυγή στάσιμου νερού γύρω από τον κορμό των δέντρων. Σε ερευνητικό επίπεδο έχουν μελετηθεί και βιολογικοί παράγοντες, όπως τα Trichoderma spp. και Pseudomonas fluorescens, οι οποίοι μπορούν να περιορίσουν την ανάπτυξη του παθογόνου μέσω ανταγωνισμού ή μέσω ενεργοποίησης των αμυντικών μηχανισμών του φυτού. Ωστόσο, οι μέθοδοι αυτές βρίσκονται ακόμη σε ερευνητικό στάδιο και η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες.

Η ανάγκη για εθνική χαρτογράφηση της ασθένειας

Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχει μελετηθεί η χρήση φωσφονικών αλάτων (phosphonates) για την αντιμετώπιση της ασθένειας. Μία από τις μεθόδους εφαρμογής είναι η ενδοθεραπεία (trunk injection), δηλαδή η έγχυση της δραστικής ουσίας στον κορμό του δέντρου, ώστε να μεταφερθεί μέσω του αγγειακού συστήματος του φυτού.

Σε πειραματικές εφαρμογές έχουν αναφερθεί ενθαρρυντικά αποτελέσματα από τη χρήση potassium phosphite, ιδιαίτερα όσον αφορά την επιβράδυνση της εξέλιξης της ασθένειας. Ωστόσο, στην Ελλάδα η χρήση της μεθόδου αυτής δεν επιτρέπεται προς το παρόν, καθώς δεν υπάρχει ακόμη σχετικό θεσμικό πλαίσιο και επαρκής επιστημονική τεκμηρίωση για τις συνθήκες εφαρμογής της.  Στη διεθνή βιβλιογραφία οι σχετικές μέθοδοι εξετάζονται κυρίως σε ερευνητικό ή πιλοτικό επίπεδο. Για πιθανή εφαρμογή σε ελληνικές συνθήκες θα απαιτούνταν προηγουμένως πιλοτικές δοκιμές, οι απαραίτητοι επιστημονικοί και κανονιστικοί έλεγχοι και εφαρμογή μόνο υπό επιστημονική επίβλεψη. 

Η κα. Τοπαλίδου επισημαίνει ότι η επιστημονική τεκμηρίωση τέτοιων φαινομένων προϋποθέτει συστηματική δειγματοληψία από τις πληγείσες περιοχές, εργαστηριακή ταυτοποίηση των παθογόνων και συντονισμένη παρακολούθηση από αρμόδιους επιστημονικούς και θεσμικούς φορείς. Όπως σημειώνει, η ανάπτυξη ενός οργανωμένου πλαισίου επιστημονικής καταγραφής και παρακολούθησης θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση και διαχείριση της ασθένειας στους ελληνικούς καστανεώνες. Η δημιουργία ενός εθνικού συστήματος παρακολούθησης θα μπορούσε να συμβάλει στην καταγραφή της γεωγραφικής κατανομής των παθογόνων, στην αξιολόγηση του κινδύνου ανά περιοχή και στον σχεδιασμό πιο στοχευμένων στρατηγικών διαχείρισης των καστανεώνων.

Η εικόνα στη Θεσσαλία και οι κινήσεις της Περιφέρειας

Αναφορά στο πρόβλημα κάνει και ο Γενικός Διευθυντής της Γενικής Διεύθυνσης Περιφερειακής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Θεσσαλίας, κ. Δημήτριος Σταυρίδης, επισημαίνοντας ότι η μελάνωση έχει ήδη δημιουργήσει σημαντικά προβλήματα σε καστανοπαραγωγικές περιοχές της Θεσσαλίας. Όπως αναφέρει, «η μελάνωση έχει δημιουργήσει προβλήματα στη Θεσσαλία, τουλάχιστον σημαντικά προβλήματα, ενώ από κάποιους αναφέρεται ότι μπορεί αυτή τη στιγμή να φτάνει ακόμη και στο 20% έως 30% των καστανοκαλλιεργειών».

«Προσπαθούμε, να δούμε πώς μπορεί η Περιφέρεια να υλοποιήσει ένα σχετικό πρόγραμμα αντιμετώπισης»

Ο ίδιος σημειώνει ότι η Περιφέρεια αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της ασθένειας. «Προσπαθούμε, να δούμε πώς μπορεί η Περιφέρεια να υλοποιήσει ένα σχετικό πρόγραμμα αντιμετώπισης», αναφέρει. Παράλληλα, όπως τονίζει, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί ενημερώσεις σε καστανοπαραγωγικές περιοχές. «Έχουμε κάνει ήδη ενημερώσεις σε χωριά, στη Ζαγορά, στην Τσαγκαράδα αλλά και στον Κίσσαβο».

Ο κ. Σταυρίδης υπογραμμίζει ότι η αντιμετώπιση της ασθένειας πρέπει να γίνει συντονισμένα. «Θέλουμε να το δούμε και να το αντιμετωπίσουμε συνολικά, γιατί αν δεν αντιμετωπιστεί συνολικά — αν δηλαδή κάποιοι δεν εφαρμόσουν τα μέτρα — τότε επηρεάζονται και οι υπόλοιποι παραγωγοί».

Σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες διαχείρισης της ασθένειας, επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση εξαρτάται από το στάδιο της προσβολής. «Αν η κατάσταση είναι προχωρημένη, τότε τα δέντρα θα πρέπει να απομακρυνθούν. Αν όμως βρίσκεται σε αρχικό στάδιο, μπορεί να γίνει εφαρμογή με ενέσιμες μορφές κατάλληλων ουσιών ώστε να περιοριστεί η ασθένεια». Όπως προσθέτει, η ίδια πρακτική μπορεί να εφαρμοστεί και προληπτικά. «Αντίστοιχη ενέσιμη μορφή μπορεί να εφαρμοστεί και στα υγιή δέντρα, ώστε να περιοριστεί ο κίνδυνος εμφάνισης συμπτωμάτων».

Κλείνοντας, επισημαίνει ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η καθολική εφαρμογή των μέτρων. «Το σημαντικό, ανεξαρτήτως σκευάσματος, είναι να εφαρμοστεί καθολικά, ώστε να έχει νόημα και αποτέλεσμα».

Οι νηματώδεις αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίσει μια δενδροκομική καλλιέργεια. Πρόκειται για μικροσκοπικούς οργανισμούς που ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν κυρίως το ριζικό σύστημα των φυτών, προκαλώντας μείωση τόσο στην ποσότητα όσο και στην ποιότητα της παραγωγής. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και σε σημαντικές απώλειες φυτικού κεφαλαίου.

Αν και ορισμένες καλλιέργειες εμφανίζονται συχνότερα επηρεασμένες, οι ζημιές από φυτοπαρασιτικούς νηματώδεις δεν περιορίζονται σε λίγα μόνο είδη δέντρων. Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές δενδροκομικές καλλιέργειες, γεγονός που καθιστά την έγκαιρη αναγνώριση και τη σωστή διαχείρισή του ιδιαίτερα σημαντική για τους παραγωγούς.

Τι είναι οι φυτοπαρασιτικοί νηματώδεις

Οι φυτοπαρασιτικοί νηματώδεις είναι μικροσκοπικοί σκωληκόμορφοι οργανισμοί που ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν κυρίως το ριζικό σύστημα των φυτών. Το μέγεθός τους είναι πολύ μικρό, συνήθως από 0,25 έως 1 χιλιοστό, γεγονός που τους καθιστά δύσκολα ορατούς χωρίς ειδικό εξοπλισμό. Στους φυτοπαρασιτικούς τύπους υπάρχει ένα χαρακτηριστικό όργανο, το λεγόμενο στιλέτο, με το οποίο διατρυπούν τους φυτικούς ιστούς και απομυζούν τους κυτταρικούς χυμούς.

Ο βιολογικός τους κύκλος περιλαμβάνει το στάδιο του αυγού, προνυμφικά στάδια και το ενήλικο άτομο, ενώ οι περισσότεροι τρέφονται από τις ρίζες των φυτών. Σε ευνοϊκές συνθήκες ο πληθυσμός τους μπορεί να αυξηθεί γρήγορα στο έδαφος, ενώ ορισμένα είδη έχουν τη δυνατότητα να επιβιώνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα ακόμη και σε δυσμενείς συνθήκες.

Η παρουσία φυτοπαρασιτικών νηματωδών στο έδαφος μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ανάπτυξη των φυτών, καθώς οι οργανισμοί αυτοί προσβάλλουν κυρίως το ριζικό σύστημα. Η προσβολή των ριζών δυσκολεύει την απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων, με αποτέλεσμα τα φυτά να εμφανίζουν μειωμένη ανάπτυξη και χαμηλότερη παραγωγικότητα. Σε ορισμένες περιπτώσεις η συνεχής προσβολή μπορεί να οδηγήσει σε εξασθένηση των φυτών και σταδιακή μείωση της παραγωγής.

Οι βασικοί τύποι νηματωδών στις καλλιέργειες

Στη δενδροκομία οι φυτοπαρασιτικοί νηματώδεις διακρίνονται σε τρεις βασικές κατηγορίες, ανάλογα με τον τρόπο που προσβάλλουν το φυτό και τρέφονται από αυτό.

Οι ενδοπαρασιτικοί μετακινούμενοι νηματώδεις περνούν μεγάλο μέρος της ζωής τους μέσα στους φυτικούς ιστούς. Με το στιλέτο τους απομυζούν τους κυτταρικούς χυμούς, προκαλώντας καταστροφή κυττάρων και σχηματισμό νεκρωτικών κηλίδων. Οι νεαρές προνύμφες μπορούν να μετακινηθούν στο έδαφος και να προσβάλουν νέους ξενιστές, ιδιαίτερα όταν επικρατούν συνθήκες επαρκούς υγρασίας.

Οι ενδοπαρασιτικοί εγκατεστημένοι νηματώδεις εισέρχονται στις ρίζες σε νεαρό στάδιο και μετακινούνται στο εσωτερικό τους μέχρι να φτάσουν στις αγγειακές δεσμίδες. Εκεί εγκαθίστανται μόνιμα και προκαλούν τον σχηματισμό ειδικών τροφοκυττάρων από τα οποία τρέφονται μέχρι να ολοκληρώσουν την ανάπτυξή τους.

Η τρίτη κατηγορία είναι οι εκτοπαρασιτικοί νηματώδεις, οι οποίοι παραμένουν στο εξωτερικό των φυτικών ιστών και τρέφονται από την επιφάνεια των ριζών χρησιμοποιώντας το χαρακτηριστικό τους στιλέτο

Πρόληψη και τρόποι αντιμετώπισης

Η αντιμετώπιση των νηματωδών μπορεί να είναι προληπτική ή θεραπευτική, με την πρόληψη να αποτελεί βασικό στοιχείο διαχείρισης του προβλήματος, ιδιαίτερα σε νέες φυτεύσεις.

Η χρήση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού, η εφαρμογή κατάλληλων νηματωδοκτόνων κατά τη φύτευση και η αξιοποίηση ωφέλιμων μικροοργανισμών στο έδαφος συγκαταλέγονται στα βασικά μέτρα που εφαρμόζονται στη δενδροκομία. Όταν το πρόβλημα έχει ήδη εμφανιστεί, μπορούν να χρησιμοποιηθούν χημικά ή βιοδραστικά νηματωδοκτόνα, καθώς και βιολογικά μικροβιακά σκευάσματα, είτε μεμονωμένα είτε σε συνδυασμό.

Τα τελευταία χρόνια αυξάνεται το ενδιαφέρον για βιολογικές μεθόδους αντιμετώπισης, με τη χρήση φυσικών βιολογικών παραγόντων όπως αρπακτικοί νηματώδεις, παρασιτικοί μύκητες, αρπακτικά πρωτόζωα, βακτήρια και εκχυλίσματα φυτών, τα οποία μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό των πληθυσμών τους.

Οι αρπακτικοί νηματώδεις τρέφονται με άλλους νηματώδεις, καταπίνοντάς τους ή απομυζώντας τους, ενώ η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από την παρουσία τους στον ίδιο χώρο με το θήραμα. Σε κάθε περίπτωση, τα σκευάσματα πρέπει να εφαρμόζονται σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης και τις εγκεκριμένες εφαρμογές.

Ο ρόλος των μυκήτων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι νηματωδοφάγοι μύκητες, οι οποίοι έχουν μελετηθεί εκτενώς ως βιολογικοί παράγοντες ελέγχου των φυτοπαρασιτικών νηματωδών. Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί εκατοντάδες είδη που μπορούν να περιορίσουν τους πληθυσμούς τους στο έδαφος. Οι μύκητες αυτοί εντοπίζουν τους νηματώδεις μέσω χημικών σημάτων που εκλύονται στο περιβάλλον του εδάφους και στη συνέχεια προσβάλλουν είτε τα αυγά είτε τα ενήλικα άτομα, οδηγώντας τελικά στον θάνατό τους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις δημιουργούν ειδικές μυκηλιακές δομές που λειτουργούν ως παγίδες, ενώ σε άλλες παρασιτούν απευθείας τα αυγά των νηματωδών. Ορισμένα είδη μπορούν επίσης να παραμείνουν στο έδαφος για μεγάλο χρονικό διάστημα ακόμη και όταν δεν υπάρχουν ξενιστές, γεγονός που ενισχύει τη χρησιμότητά τους στη διαχείριση των πληθυσμών.

Βακτήρια και φυσικές ουσίες

Σημαντικό ρόλο στην καταπολέμηση των νηματωδών μπορούν να διαδραματίσουν και ορισμένα βακτήρια, τα οποία δρουν είτε άμεσα εναντίον των οργανισμών αυτών είτε μέσω ουσιών που παράγονται κατά τον μεταβολισμό τους.Παράλληλα, φυτά με ανταγωνιστικές ιδιότητες αλλά και εκχυλίσματα φυτικών προϊόντων έχουν παρουσιάσει ενδιαφέρουσα δράση απέναντι στους φυτοπαρασιτικούς νηματώδεις. Ορισμένες φυσικές ουσίες που προέρχονται από φυτικά εκχυλίσματα εμφανίζουν νηματωδοκτόνες ιδιότητες και μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό των πληθυσμών τους στο έδαφος. Σε αρκετές περιπτώσεις, εκχυλίσματα φυτικών υλικών έχει διαπιστωθεί ότι μπορούν να προλαμβάνουν νέες προσβολές αλλά και να μειώνουν ήδη υπάρχοντες πληθυσμούς νηματωδών.

Η σημασία της συνδυαστικής διαχείρισης

Η αντιμετώπιση των φυτοπαρασιτικών νηματωδών αποτελεί μια διαδικασία που συχνά απαιτεί συνδυασμό διαφορετικών μεθόδων, ώστε να επιτευχθεί πιο αποτελεσματική και διαρκής προστασία της καλλιέργειας.

Η επιστημονική έρευνα τα τελευταία χρόνια έχει αναδείξει νέες δυνατότητες βιολογικής αντιμετώπισης, προσφέροντας στους παραγωγούς περισσότερα εργαλεία για τη διαχείριση των πληθυσμών των νηματωδών και τη διατήρηση της υγείας των καλλιεργειών.

Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 03/24, «Οι νηματώδεις – σοβαρό πρόβλημα στη δενδροκομία», ΣΑΒΒΑΣ Σ. ΠΑΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ  Α. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ, σελ. 34–37

Οι σύγχρονες προκλήσεις της φυτοπροστασίας, η βιώσιμη γεωργία, οι νέες τεχνολογίες και η προσαρμογή της αγροτικής παραγωγής στις συνθήκες της κλιματικής αλλαγής βρέθηκαν στο επίκεντρο της έναρξης της 9ης Πανελλήνιας Συνάντησης Φυτοπροστασίας, που πραγματοποιήθηκε στην Λάρισα, με τη συμμετοχή επιστημόνων, γεωπόνων, παραγωγών και εκπροσώπων φορέων του πρωτογενούς τομέα.

Την φιλοσοφία της Περιφέρειας Θεσσαλίας για την προστασία της αγροτικής παραγωγής και των υποδομών απέναντι στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής ανέπτυξε ο περιφερειάρχης Θεσσαλίας Δημήτρης Κουρέτας, ανοίγοντας τις εργασίες της πανελλαδικής συνάντησης, ενώ παρουσίασε το σύστημα Πολιτικής Προστασίας, εστιάζοντας τόσο στην πρόληψη και στην έγκαιρη παρακολούθηση των φαινομένων, όσο και στη δημιουργία κατάλληλων υποδομών που συμβάλλουν καθοριστικά στον περιορισμό των συνεπειών των ακραίων καιρικών φαινομένων, καθώς και στην προστασία της αγροτικής γης και της φυτικής παραγωγής. Αναφερόμενος στη σημασία της διοργάνωσης, υπογράμμισε ότι το Συνέδριο αποτελεί σημαντικό πεδίο ανταλλαγής γνώσεων και καλών πρακτικών, με στόχο τη σύνδεση της επιστημονικής έρευνας με την πράξη και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ανταγωνιστικότητας της θεσσαλικής γεωργίας.

Στη σημασία της φυτοπροστασίας για τη διασφάλιση της αγροτικής παραγωγής, την ποιότητα των τροφίμων και τη βιωσιμότητα της ελληνικής γεωργίας αναφέρθηκε ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Χρήστος Κέλλας, κατά την ομιλία του. Ο Υφυπουργός υπογράμμισε ότι η συγκεκριμένη διοργάνωση αποτελεί έναν σημαντικό θεσμό για τον αγροτικό κόσμο της χώρας, καθώς φέρνει κοντά την επιστημονική γνώση, την έρευνα, την παραγωγή και την πολιτεία, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ουσιαστικό διάλογο και ανταλλαγή εμπειρίας.

«Η ανταλλαγή γνώσης και εμπειρίας που πραγματοποιείται σε τέτοιες συναντήσεις αποτελεί βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων στον πρωτογενή τομέα. Η σύνδεση της επιστήμης με την παραγωγή είναι απαραίτητη για να διαμορφώσουμε αποτελεσματικές πολιτικές και βιώσιμες λύσεις για την ελληνική γεωργία», τόνισε χαρακτηριστικά.

Ο κ. Κέλλας αναφέρθηκε εκτενώς στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στον αγροτικό τομέα, σημειώνοντας ότι οι μεταβολές στις κλιματικές συνθήκες επηρεάζουν ήδη τις καλλιέργειες, αυξάνοντας την πίεση από ασθένειες και εχθρούς των φυτών και δημιουργώντας ένα νέο, πιο απαιτητικό περιβάλλον για τους παραγωγούς.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη Θεσσαλία, μια περιοχή με ισχυρή αγροτική ταυτότητα, η οποία τα τελευταία χρόνια αντιμετώπισε σημαντικές δυσκολίες που επηρέασαν την παραγωγή και το εισόδημα των αγροτών. «Οι παραγωγοί της Θεσσαλίας γνωρίζουν καλά τις επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων και των νέων προκλήσεων που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων στάθηκε και συνεχίζει να στέκεται δίπλα στους αγρότες με μέτρα στήριξης για την απώλεια εισοδήματος, προκειμένου να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και της τοπικής οικονομίας», σημείωσε.

Παράλληλα, τόνισε ότι η πρόληψη, η γνώση και η στενή συνεργασία μεταξύ επιστημονικής κοινότητας και παραγωγών αποτελούν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης των νέων προκλήσεων που διαμορφώνονται στον πρωτογενή τομέα. Όπως ανέφερε, η υγεία των φυτών αποτελεί βασικό πυλώνα της γεωργίας, της επισιτιστικής ασφάλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος, ενώ συνδέεται άμεσα με τη βιωσιμότητα των αγροτικών οικοσυστημάτων.

Ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων αναφέρθηκε επίσης στις νέες τεχνολογικές δυνατότητες που αναπτύσσονται στον τομέα της φυτοπροστασίας, επισημαίνοντας ότι η ανάπτυξη νέας γενιάς φυτοπροστατευτικών προϊόντων, η αξιοποίηση βιολογικών μέσων και βιοδιεγερτών, αλλά και η εφαρμογή τεχνολογιών γεωργίας ακριβείας δημιουργούν νέες προοπτικές για τον αγροτικό τομέα. Όπως τόνισε, οι τεχνολογίες αυτές επιτρέπουν στους παραγωγούς να εφαρμόζουν πιο στοχευμένες, αποτελεσματικές και περιβαλλοντικά βιώσιμες πρακτικές, μετατρέποντας τη φυτοπροστασία σε βασικό στοιχείο μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής διαχείρισης των καλλιεργειών.

Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε και στην ευρωπαϊκή εκστρατεία ενημέρωσης #PlantHealth4Life, η οποία έχει στόχο την ευαισθητοποίηση των πολιτών για τη σημασία της υγείας των φυτών και την ανάγκη πρόληψης κινδύνων που απειλούν τη φυτική παραγωγή.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Υφυπουργός στον ρόλο που διαδραματίζει το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων μέσω της Διεύθυνσης Προστασίας Φυτικής Παραγωγής, η οποία αποτελεί τον βασικό θεσμικό μηχανισμό προστασίας του φυτικού κεφαλαίου της χώρας. Όπως εξήγησε, η Διεύθυνση έχει ως βασική αποστολή την πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και την αντιμετώπιση απειλών που προέρχονται από εχθρούς και ασθένειες των φυτών, συμβάλλοντας στη διασφάλιση της προστασίας της φυτικής παραγωγής και της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής γεωργίας.

Παράλληλα, μέσα από τον έλεγχο των φυτοπροστατευτικών προϊόντων και την παρακολούθηση υπολειμμάτων, συμβάλλει στην παραγωγή ασφαλών και ποιοτικών αγροτικών προϊόντων, προστατεύοντας τόσο τη δημόσια υγεία όσο και το περιβάλλον. Ο κ. Κέλλας σημείωσε ακόμη ότι ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην προώθηση σύγχρονων και βιώσιμων πρακτικών φυτοπροστασίας, μέσα από ολοκληρωμένες μεθόδους διαχείρισης των καλλιεργειών και μέσα από το σύστημα γεωργικών προειδοποιήσεων, το οποίο βοηθά τους παραγωγούς να λαμβάνουν έγκαιρα και αποτελεσματικά μέτρα προστασίας των καλλιεργειών τους.

Τόνισε επίσης ότι η Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής συνεργάζεται στενά με τις περιφερειακές υπηρεσίες του Υπουργείου, τις Διευθύνσεις Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής (ΔΑΟΚ), καθώς και με το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, ώστε να διασφαλίζεται η συστηματική παρακολούθηση του φυτικού κεφαλαίου της χώρας και η έγκαιρη ανίχνευση νέων κινδύνων. Παράλληλα, συντονίζει το σύστημα φυτοϋγειονομικών ελέγχων, τα μέτρα καραντίνας και τα επιχειρησιακά σχέδια έκτακτης ανάγκης, ενώ συνεργάζεται με ευρωπαϊκούς φορείς και διεθνείς οργανισμούς για την εφαρμογή των διεθνών προτύπων φυτοϋγείας.

Κλείνοντας την ομιλία του, ο Υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων υπογράμμισε ότι η φυτοπροστασία αποτελεί βασικό εργαλείο για το μέλλον της ελληνικής γεωργίας, σε μια περίοδο αυξανόμενων περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων. Σύμφωνα με τον κ. Κέλλα, τα συμπεράσματα που θα προκύψουν θα αποτελέσουν πολύτιμο οδηγό για την ενίσχυση της ελληνικής γεωργίας και τη διαμόρφωση αποτελεσματικών πολιτικών στον τομέα της φυτοπροστασίας.

Η παρουσία τρωκτικών στους δενδρώνες είναι ένα πρόβλημα που συχνά υποτιμάται, μέχρι τη στιγμή που εμφανίζονται οι πρώτες ζημιές στα δέντρα. Ποντίκια και αρουραίοι αναζητούν τροφή, νερό και καταφύγιο για να επιβιώσουν και, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν, εγκαθίστανται σε καλλιεργούμενες εκτάσεις όπου μπορούν να καλύψουν αυτές τις ανάγκες. Οι καρποί των δέντρων αποτελούν συχνά πηγή τροφής, ενώ ορισμένα είδη έχουν την ικανότητα να αναρριχώνται εύκολα στα δέντρα. Παράλληλα, τα τρωκτικά μπορούν να ροκανίζουν τον φλοιό, τους βλαστούς ή ακόμη και τις ρίζες των νεαρών κυρίως δέντρων.

Οι ζημιές που προκαλούνται δεν περιορίζονται μόνο στο υπέργειο τμήμα των δέντρων. Σε αρκετές περιπτώσεις καταστρέφεται το κατώτερο τμήμα του κορμού ή το ριζικό σύστημα, ακόμη και κάτω από το επίπεδο του εδάφους, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την ανάπτυξη και την παραγωγικότητα της καλλιέργειας. Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη πρόληψη και η συστηματική διαχείριση του προβλήματος αποτελούν βασικό στοιχείο της σωστής καλλιεργητικής πρακτικής.

Καθαριότητα του δενδρώνα και έλεγχος εγκαταστάσεων

Η διατήρηση του δενδρώνα καθαρού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προληπτικά μέτρα για τον περιορισμό της παρουσίας τρωκτικών. Η ύπαρξη ζιζανίων, φυτικών υπολειμμάτων ή άλλων υλικών δημιουργεί καταφύγια που διευκολύνουν την εγκατάσταση και την επιβίωσή τους. Η άμεση απομάκρυνση των υπολειμμάτων από τα κλαδέματα, καθώς και των πεσμένων καρπών, συμβάλλει σημαντικά στον περιορισμό της τροφής που μπορούν να βρουν τα τρωκτικά στον χώρο της καλλιέργειας. Παράλληλα, η αυτοφυής βλάστηση που προσφέρει κάλυψη καλό είναι να περιορίζεται, ιδιαίτερα κατά μήκος των γραμμών φύτευσης και στην περιφέρεια του δενδρώνα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η καθαριότητα γύρω από τη βάση των κορμών των δέντρων. Ο χώρος σε ακτίνα περίπου 15 έως 30 εκατοστών από τον κορμό καλό είναι να διατηρείται απαλλαγμένος από ζιζάνια, σάπια φύλλα ή άλλα υλικά που μπορούν να λειτουργήσουν ως καταφύγιο. Επιπλέον, η κατεργασία του εδάφους συμβάλλει στον περιορισμό του προβλήματος, καθώς με το όργωμα καταστρέφονται συχνά οι φωλιές και οι υπόγειες σήραγγες των τρωκτικών.

Παράλληλα, οι εγκαταστάσεις που βρίσκονται εντός ή κοντά στον δενδρώνα μπορεί να λειτουργούν ως χώροι φωλιάσματος για ποντίκια και αρουραίους. Αποθήκες ή υπόστεγα θα πρέπει να είναι καλά κλεισμένα ώστε να μην επιτρέπεται η είσοδος των τρωκτικών, ακόμη και από υπόγεια σημεία. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται επίσης στην αποθήκευση προϊόντων και ζωοτροφών, καθώς η παρουσία τους σε ανοιχτούς ή απροστάτευτους χώρους μπορεί να προσελκύσει τα τρωκτικά και να συμβάλει στην εγκατάστασή τους στην περιοχή.

Ρόλος των φυσικών εχθρών

Στη φυσική ρύθμιση των πληθυσμών των τρωκτικών συμβάλλουν και οι φυσικοί τους εχθροί. Αρπακτικά πουλιά όπως κουκουβάγιες και γεράκια, αλλά και άλλα ζώα όπως σκαντζόχοιροι και ερπετά, αποτελούν σημαντικούς θηρευτές και η παρουσία τους στον αγροτικό χώρο μπορεί να βοηθήσει στον περιορισμό του προβλήματος. Επιπλέον, η συχνή παρουσία σκύλων ή γατών στον χώρο της καλλιέργειας λειτουργεί αποτρεπτικά για τα τρωκτικά, καθώς τα κυνηγούν ενστικτωδώς και περιορίζουν τη δραστηριότητά τους.

Προστασία της βάσης των δέντρων

Σε νεαρές φυτείες, όπου οι ζημιές από τρωκτικά μπορεί να είναι πιο έντονες, εφαρμόζονται συχνά μέτρα μηχανικής προστασίας. Η τοποθέτηση προστατευτικών πλεγμάτων γύρω από τη βάση του κορμού μπορεί να αποτρέψει την πρόσβαση των τρωκτικών στο ριζικό σύστημα και στο κατώτερο τμήμα του δέντρου.

Τα πλέγματα τοποθετούνται έτσι ώστε το κάτω μέρος τους να εισέρχεται στο έδαφος σε βάθος περίπου 15 έως 20 εκατοστών, δημιουργώντας ένα φυσικό φράγμα που δυσκολεύει την υπόγεια προσέγγιση των τρωκτικών. Για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, μπορεί να δημιουργηθεί γύρω από το δέντρο ένα μικρό ανάχωμα από υλικά που δυσκολεύουν την κίνηση των τρωκτικών. Σε περιπτώσεις όπου δεν είναι διαθέσιμα έτοιμα υλικά, μπορεί να κατασκευαστεί αυτοσχέδια περίφραξη με συρματόπλεγμα μικρών διακένων ή μεταλλικά φύλλα γύρω από τον κορμό, ώστε να περιορίζεται τόσο η υπέργεια όσο και η υπόγεια πρόσβαση.

Χρήση δολωμάτων και δολωματικών σταθμών

Σε περιπτώσεις όπου η παρουσία τρωκτικών είναι έντονη, μπορεί να χρησιμοποιηθούν τρωκτικοκτόνα δολώματα, τα οποία κυκλοφορούν σε διάφορες μορφές. Τα σκευάσματα αυτά δρουν σε χαμηλές συγκεντρώσεις και μπορούν να εξοντώσουν ποντίκια και αρουραίους ακόμη και μετά από μία μόνο πρόσληψη της απαιτούμενης ποσότητας.

Ωστόσο, τα τρωκτικοκτόνα είναι τοξικά και για άλλα ζώα αλλά και για τον άνθρωπο, γεγονός που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή κατά τη χρήση τους. Για τον λόγο αυτό, η τοποθέτησή τους γίνεται συνήθως μέσα σε ειδικούς δολωματικούς σταθμούς που προστατεύουν το δόλωμα και περιορίζουν την πρόσβαση άλλων οργανισμών. Οι σταθμοί αυτοί μπορούν να τοποθετηθούν κοντά στα δέντρα ή σε σημεία όπου παρατηρείται δραστηριότητα τρωκτικών, ενώ απαιτείται τακτικός έλεγχος για την κατανάλωση του δολώματος και η ανάλογη ανανέωσή του.

Προστασία αρδευτικών συστημάτων

Τα τρωκτικά μπορούν επίσης να προκαλέσουν ζημιές σε υποδομές του δενδρώνα, όπως στους σταλακτηφόρους σωλήνες των αρδευτικών συστημάτων. Σε περιοχές όπου το πρόβλημα είναι έντονο, η εγκατάσταση του συστήματος σε βάθος μέσα στο έδαφος μπορεί να περιορίσει την προσέλκυση των τρωκτικών. Σε διαφορετική περίπτωση, μπορούν να εφαρμοστούν ουσίες που λειτουργούν απωθητικά για την προστασία των σταλακτών.

Διαχείριση του προβλήματος σε επίπεδο περιοχής

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των τρωκτικών δεν εξαρτάται μόνο από τις ενέργειες ενός παραγωγού. Επειδή τα ζώα αυτά μετακινούνται εύκολα και αναζητούν νέους χώρους εγκατάστασης, η διαχείριση του προβλήματος είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται συλλογικά σε επίπεδο περιοχής. Η εφαρμογή προληπτικών μέτρων, η παρακολούθηση της παρουσίας τρωκτικών και η έγκαιρη λήψη μέτρων προστασίας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στον περιορισμό των ζημιών στους δενδρώνες και στη διατήρηση της παραγωγικότητας των καλλιεργειών.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2015, «Προστασία των δένδρων από τα τρωκτικά», Μ. Καλογήρου, σελ. 36–39.

Η καταπολέμηση των ζιζανίων αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις για την καλλιέργεια του βαμβακιού. Η σωστή επιλογή και εφαρμογή των διαθέσιμων μέσων ζιζανιοκτονίας μπορεί να καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την πορεία της καλλιέργειας, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό των ζιζανίων και αποφεύγοντας ταυτόχρονα άσκοπες δαπάνες για τον παραγωγό.

Στην πράξη, οι βαμβακοκαλλιεργητές βασίζονται κυρίως σε γνωστά και δοκιμασμένα ζιζανιοκτόνα, ενώ η αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα ζιζάνια που εμφανίζονται σε κάθε χωράφι και από τις συνθήκες που επικρατούν κατά το φύτρωμα της καλλιέργειας.

Η σημασία της προφυτρωτικής ζιζανιοκτονίας

Στο βαμβάκι η προφυτρωτική ζιζανιοκτονία θεωρείται απαραίτητη πρακτική. Το φυτό παρουσιάζει αργή ανάπτυξη στα πρώτα στάδια μετά το φύτρωμα, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο στον ανταγωνισμό των ζιζανίων. Αν τα ζιζάνια εγκατασταθούν νωρίς, μπορούν εύκολα να υπερισχύσουν και να περιορίσουν σημαντικά την ανάπτυξη της καλλιέργειας.

Παράλληλα, για την καλλιέργεια του βαμβακιού δεν υπάρχουν εκλεκτικά μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα για τα κοινά πλατύφυλλα ζιζάνια, ενώ διαθέσιμα είναι μόνο για την αντιμετώπιση αγρωστωδών. Για τον λόγο αυτό, η εφαρμογή ενός κατάλληλου ζιζανιοκτόνου κατά τη σπορά αποτελεί βασικό εργαλείο για την προστασία της καλλιέργειας στα πρώτα κρίσιμα στάδια.

Επιλογή προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου ανάλογα με τα ζιζάνια

Η επιλογή του κατάλληλου προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα είδη των ζιζανίων που εμφανίζονται στο κάθε χωράφι. Σε χωράφια όπου κυριαρχούν πλατύφυλλα ζιζάνια, ιδιαίτερα από τα πιο δύσκολα είδη όπως αγριοντοματιά, αγριμελιτζάνα και τάτουλας, απαιτείται επιλογή ζιζανιοκτόνου που να παρουσιάζει αυξημένη αποτελεσματικότητα απέναντι σε αυτές τις ομάδες ζιζανίων.

Αντίθετα, όταν στο χωράφι εμφανίζονται κυρίως αγρωστώδη ζιζάνια, όπως η μουχρίτσα ή οι σετάριες, αλλά και ορισμένα κοινά πλατύφυλλα όπως τα βλήτα και η λουβουδιά, προτιμώνται σκευάσματα που μπορούν να καλύψουν αποτελεσματικά αυτές τις κατηγορίες ζιζανίων.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου στο ίδιο χωράφι συνυπάρχουν πολλά αγρωστώδη αλλά και δύσκολα πλατύφυλλα ζιζάνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί συνδυασμός ζιζανιοκτόνων ή επιλογή σκευασμάτων με ευρύτερο φάσμα δράσης, ώστε να επιτευχθεί πιο ολοκληρωμένη αντιμετώπιση. 

Υπενθυμίζεται ότι οι παραγωγοί οφείλουν να χρησιμοποιούν σκευάσματα με εγκεκριμένες δραστικές ουσίες από το ΥΠΑΑΤ, να διαβάζουν προσεκτικά τις οδηγίες της ετικέτας και να συμβουλεύονται τους γεωπόνους τους πριν από κάθε εφαρμογή.

Πότε εφαρμόζεται το ζιζανιοκτόνο

Η εφαρμογή του προφυτρωτικού ζιζανιοκτόνου μπορεί να γίνει είτε πριν τη σπορά με ενσωμάτωση στο έδαφος είτε επιφανειακά μετά τη σπορά. Η επιλογή της μεθόδου εξαρτάται κυρίως από την υγρασία του εδάφους και τις συνθήκες που αναμένονται κατά το φύτρωμα.

Όταν μετά την εφαρμογή αναμένεται ξηρασία, προτείνεται η εφαρμογή να γίνει λίγο πριν τη σπορά και να ακολουθήσει ελαφρά ενσωμάτωση στο έδαφος σε βάθος περίπου 2 έως 3 εκατοστών. Με τον τρόπο αυτό το ζιζανιοκτόνο τοποθετείται στο βάθος όπου φυτρώνουν οι σπόροι των ζιζανίων, ενώ η σπορά του βαμβακιού πρέπει να γίνεται σε μεγαλύτερο βάθος από εκείνο της ενσωμάτωσης.

Η ενσωμάτωση δεν θεωρείται απαραίτητη όταν μετά τη σπορά αναμένεται βροχή ή όταν πρόκειται να πραγματοποιηθεί πότισμα φυτρώματος, καθώς το νερό μπορεί να συμβάλει στην ενσωμάτωση του ζιζανιοκτόνου στο έδαφος. Ωστόσο, η ενσωμάτωση σε μεγαλύτερο βάθος ή οι έντονες βροχοπτώσεις μπορούν να μεταφέρουν το ζιζανιοκτόνο βαθύτερα στο έδαφος, μέχρι το σημείο όπου αναπτύσσονται οι πρώτες ρίζες του βαμβακιού. Σε τέτοιες περιπτώσεις υπάρχει πιθανότητα να προκληθεί προσωρινό σοκάρισμα της καλλιέργειας.

Συμπληρωματική αντιμετώπιση των ζιζανίων

Ακόμη και όταν εφαρμόζεται προφυτρωτικό ζιζανιοκτόνο, είναι πιθανό ορισμένα ζιζάνια να ξεφύγουν από την αρχική αντιμετώπιση ή να φυτρώσουν αργότερα. Για τον λόγο αυτό μπορεί να χρειαστούν συμπληρωματικές παρεμβάσεις μέχρι το στάδιο που οι γραμμές της καλλιέργειας κλείνουν. Μία βασική πρακτική είναι το μηχανικό σκάλισμα μεταξύ των γραμμών, το οποίο πραγματοποιείται συνήθως μία ή δύο φορές όταν τα ζιζάνια βρίσκονται ακόμη σε μικρό στάδιο ανάπτυξης. Η εργασία αυτή γίνεται σε μικρό βάθος ώστε να απομακρύνονται τα ζιζάνια χωρίς να επηρεάζεται η καλλιέργεια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει κατευθυνόμενος ψεκασμός μεταξύ των γραμμών με μη εκλεκτικό μεταφυτρωτικό ζιζανιοκτόνο, ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση πολυετών ζιζανίων όπως η κύπερη, η περικοκλάδα και η αγριάδα. Η εφαρμογή πρέπει να γίνεται προσεκτικά ώστε να μην φτάνουν σταγονίδια στα φυτά του βαμβακιού. Παράλληλα, υπάρχει η δυνατότητα χρήσης εκλεκτικών μεταφυτρωτικών ζιζανιοκτόνων για την καταπολέμηση ετήσιων και πολυετών αγρωστωδών ζιζανίων, όπως η μουχρίτσα, ο βέλιουρας και η αγριάδα.

Ένα κρίσιμο στάδιο για την πορεία της καλλιέργειας

Η έγκαιρη και σωστά σχεδιασμένη αντιμετώπιση των ζιζανίων αποτελεί βασικό παράγοντα για την ομαλή εγκατάσταση της καλλιέργειας του βαμβακιού. Η επιλογή του κατάλληλου ζιζανιοκτόνου, η σωστή εφαρμογή του και η συμπληρωματική αντιμετώπιση όπου χρειάζεται μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τον ανταγωνισμό των ζιζανίων και να συμβάλουν στην ομαλή πορεία της καλλιέργειας στο χωράφι.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 1/2013, «Η καταπολέμηση ζιζανίων στο βαμβάκι», Κ.Ν. Γιαννοπολίτης, σελ. 30-31.

Η περίοδος της άνοιξης αποτελεί κομβικό στάδιο για τη φυτοπροστασία στα μηλοειδή, καθώς τότε δημιουργούνται οι συνθήκες που καθορίζουν την εξέλιξη της καλλιέργειας και τον κίνδυνο εμφάνισης ασθενειών και εχθρών.

Για τις ασθένειες που απασχολούν αυτή την περίοδο τους μηλεώνες, αλλά και για τη σωστή χρονική στιγμή των επεμβάσεων, μίλησε στον ΑγροΤύπο ο γεωπόνος κ. Γιάννης Μούσιας από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Ορεινά Κισσάβου. Όπως επισημαίνει, η φυτοπροστασία στη μηλιά δεν είναι μια στατική διαδικασία με συγκεκριμένο αριθμό ψεκασμών, αλλά ένα σύστημα συνεχούς παρακολούθησης των φαινολογικών σταδίων του δέντρου, των καιρικών συνθηκών και του ιστορικού κάθε αγροτεμαχίου.

Τα φαινολογικά στάδια και η συχνότητα των επεμβάσεων

Σύμφωνα με τον κ. Μούσια, οι περισσότερες μυκητολογικές ασθένειες ξεκινούν να αποτελούν απειλή από τα πρώτα φαινολογικά στάδια της βλάστησης. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «οι περισσότεροι μύκητες ξεκινάνε από το στάδιο του φουσκώματος των ματιών, όπου υπάρχει η λεγόμενη πράσινη κορυφή, και καταλήγουμε μέχρι τη φάση της ανθοφορίας».

Τα βασικά στάδια στα οποία πραγματοποιούνται επεμβάσεις είναι το φούσκωμα των ματιών, η πράσινη κορυφή, η λευκή ή ρόδινη κορυφή (στάδιο μπουμπουκιού), η έναρξη της άνθισης, η πλήρης άνθιση, η πτώση των πετάλων και η αρχική ανάπτυξη του καρπού.

Ο γεωπόνος σημειώνει ότι, η ανθοφορία αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα στάδια για πολλές ασθένειες, ενώ μετά από αυτό το στάδιο ο κίνδυνος μειώνεται, χωρίς όμως να εκλείπει εφόσον συνεχίζουν να επικρατούν ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας. Στην πράξη, όπως επισημαίνει, η αντιμετώπιση των ασθενειών δεν μπορεί να περιοριστεί σε δύο ή τρεις ψεκασμούς. «Κάθε ασθένεια χρειάζεται παραπάνω από δύο και τρεις εφαρμογές», τονίζει, εξηγώντας ότι την άνοιξη οι συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας είναι ιδανικές για την ανάπτυξη των μυκήτων.

Στα πρώτα στάδια εφαρμόζονται χαλκούχα σκευάσματα για την αντιμετώπιση των διαχειμαζουσών μορφών παθογόνων, ενώ στη συνέχεια χρησιμοποιούνται μυκητοκτόνα σκευάσματα, τα οποία πολλές φορές συνδυάζονται ώστε να αντιμετωπίζονται ταυτόχρονα ασθένειες όπως το φουζικλάδιο και το ωίδιο. Για τον λόγο αυτό εφαρμόζεται εναλλαγή σκευασμάτων και συνδυασμός μυκητοκτόνων, ώστε να επιτυγχάνεται καλύτερη αποτελεσματικότητα, ταυτόχρονη αντιμετώπιση διαφορετικών ασθενειών και περιορισμός της ανάπτυξης ανθεκτικότητας των παθογόνων.

Φουζικλάδιο: Η σημαντικότερη ασθένεια της μηλιάς

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο κ. Μούσιας στο φουζικλάδιο (Venturia inaequalis), το οποίο χαρακτηρίζει ως «το νούμερο ένα πρόβλημα για την περιοχή». Όπως εξηγεί, η σημασία του οφείλεται κυρίως στις υψηλές υγρασίες που επικρατούν σε πολλές μηλοπαραγωγικές περιοχές. «Αν προκύψουν και βροχές μέσα στον μήνα, τότε η ετοιμότητά μας πρέπει να είναι μεγάλη», αναφέρει, εξηγώντας ότι η προσβολή στα πρώτα στάδια μπορεί να προκαλέσει σοβαρές ζημιές.

Οι πρώιμες μολύνσεις μπορούν να επηρεάσουν τόσο τη φυλλική επιφάνεια των δέντρων όσο και τον ίδιο τον καρπό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως σημειώνει, «δεν διορθώνεται εύκολα το πράγμα». Αντίθετα, οι μεταγενέστερες μολύνσεις, που εμφανίζονται μετά την πτώση των πετάλων και κατά την ανάπτυξη του καρπού, είναι συνήθως πιο εύκολες στη διαχείριση και προκαλούν μικρότερη ζημιά.

Παράλληλα, όπως επισημαίνει ο γεωπόνος, το φουζικλάδιο δεν αποτελεί πρόβλημα μόνο για τη συγκεκριμένη καλλιεργητική περίοδο, καθώς οι μολύνσεις μπορεί να παραμείνουν και να δημιουργήσουν πίεση και για την επόμενη χρονιά, δημιουργώντας ουσιαστικά μια «αλυσίδα» προβλημάτων εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.

Ωίδιο και ευαισθησία των ποικιλιών

Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που επισημαίνεται από τον γεωπόνο κ. Μούσια είναι το ωίδιο (Podosphaera leucotricha). Όπως αναφέρει, η ασθένεια αποτελούσε ανέκαθεν πρόβλημα για τη μηλιά, ωστόσο τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, κυρίως λόγω της καλλιέργειας ανοιχτόχρωμων ποικιλιών μήλου στην περιοχή. Όπως εξηγεί, ποικιλίες όπως τα Fuji και τα Gala παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευαισθησία σε σχέση με τα πιο κόκκινα μήλα, γεγονός που αυξάνει την ανάγκη για προσεκτική παρακολούθηση και σωστό πρόγραμμα φυτοπροστασίας.

Βακτηριακό κάψιμο και επεμβάσεις στην ανθοφορία

Το βακτηριακό κάψιμο αποτελεί επίσης σοβαρή απειλή για τα μηλοειδή και η αντιμετώπισή του γίνεται κυρίως την περίοδο της ανθοφορίας. Το παθογόνο βακτήριο (Erwinia amylovora) προσβάλλει τα άνθη και μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα στις ευνοϊκές συνθήκες της άνοιξης. Όπως αναφέρει ο κ. Μούσιας, «οι επεμβάσεις γίνονται πάνω στην εποχή της ανθοφορίας με χαλκούχα σκευάσματα που επιτρέπονται να χρησιμοποιηθούν εκείνη την εποχή, όπως είναι ο ιοντικός χαλκός».

Οι εφαρμογές πραγματοποιούνται επαναλαμβανόμενα κατά την ανθοφορία, καθώς η άνθιση των λουλουδιών δεν γίνεται ταυτόχρονα. Παράλληλα, συχνά χρησιμοποιείται και βιολογικό σκεύασμα με Bacillus, το οποίο ανταγωνίζεται το παθογόνο βακτήριο καταλαμβάνοντας τον ίδιο χώρο. Όπως εξηγεί, «το άλλο βακτήριο ουσιαστικά καταλαμβάνει τον χώρο και δεν επιτρέπει να αναπτυχθεί το κακό βακτήριο»

Εχθροί της περιόδου: έντομα και ακάρεα

Εκτός από τις ασθένειες, την ίδια περίοδο εμφανίζονται και σημαντικοί εντομολογικοί εχθροί. Ο κ. Μούσιας αναφέρει ότι πριν από την ανθοφορία πρέπει να αντιμετωπίζονται προληπτικά οι εχθροί που μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα, καθώς «πάνω στην περίοδο της ανθοφορίας οι εφαρμογές είναι περιορισμένες, γιατί τα περισσότερα εντομοκτόνα είναι μελισσοτοξικά».

Για τον λόγο αυτό, οι επεμβάσεις πραγματοποιούνται στα προανθικά στάδια, από το φούσκωμα των ματιών μέχρι και λίγο πριν την άνθιση. Οι κυριότεροι εχθροί που εμφανίζονται αυτή την περίοδο είναι ο ανθονόμος, η μελίγκρα, ο τετράνυχος, καθώς και τα αυγά εντόμων και ακάρεων που διαχειμάζουν στο δέντρο. Η καταπολέμησή τους γίνεται κυρίως με θερινούς πολτούς σε συνδυασμό με εντομοκτόνα, ώστε να αντιμετωπίζονται τόσο τα έντομα όσο και τα αυγά που έχουν παραμείνει από την προηγούμενη χρονιά.

Η φυτοπροστασία δεν είναι ίδια για όλα τα αγροτεμάχια

Όπως επισημαίνει ο γεωπόνος κ. Μούσιας, υπάρχουν περιοχές με μεγαλύτερη υγρασία όπου οι παραγωγοί πρέπει να είναι πιο προσεκτικοί και να εφαρμόζουν συχνότερα επεμβάσεις. «Υπάρχουν πιο επικίνδυνες περιοχές από άποψη υγρασίας και θερμοκρασίας», σημειώνει, τονίζοντας ότι το ιστορικό κάθε αγροτεμαχίου παίζει καθοριστικό ρόλο στον τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών. Ακόμη και μέσα στην ίδια καλλιέργεια μπορεί να υπάρχουν ποικιλίες με διαφορετική ευαισθησία, γεγονός που επηρεάζει τη συχνότητα των εφαρμογών. Ωστόσο, στην πράξη οι παραγωγοί συχνά ψεκάζουν ολόκληρο το κτήμα ταυτόχρονα, για πρακτικούς λόγους.

Παράλληλα, ο κ. Μούσιας επισημαίνει ότι η επιτυχία της φυτοπροστασίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τη συνεργασία μεταξύ γεωπόνου και παραγωγού. «Υπάρχουν αγρότες που συνεργάζονται καλύτερα και άλλοι που εφαρμόζουν τη δική τους τακτική», σημειώνει. Συχνά παρατηρείται το φαινόμενο ο παραγωγός να αυξάνει τη δόση ή τη συχνότητα των ψεκασμών από φόβο για πιθανή ζημιά, πιστεύοντας ότι έτσι θα έχει καλύτερο αποτέλεσμα. Ωστόσο, όπως τονίζει, αυτή η πρακτική μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα τόσο στο περιβάλλον όσο και στο ίδιο το φυτό. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και περιπτώσεις παραγωγών που περιορίζουν τις εφαρμογές για οικονομικούς λόγους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ζημιές στην καλλιέργεια.

Οι εκπρόσωποι των κρατών μελών ενέκριναν, σήμερα Τετάρτη (4/3), τη θέση του Συμβουλίου σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής για παράταση ορισμένων περιόδων προστασίας δεδομένων σχετικά με τα βιοκτόνα.

Η πρόταση αποτελεί μέρος της λεγόμενης νομοθετικής δέσμης «Omnibus X» στο πλαίσιο της ατζέντας απλούστευσης της ΕΕ

Η δέσμη μέτρων στοχεύει στη μείωση του διοικητικού κόστους και των διοικητικών επιβαρύνσεων, διατηρώντας παράλληλα τις πολύ αυστηρές απαιτήσεις της ΕΕ για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών, την υγεία και την προστασία του περιβάλλοντος.

Μετά την έγκριση της εντολής του Συμβουλίου, η προεδρία αναμένεται να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

«Η προώθηση της ατζέντας απλούστευσης για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών είναι το κλειδί για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας των βιομηχανιών μας. Η συμφωνία σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Με την παράταση ορισμένων περιόδων προστασίας δεδομένων, το μέτρο διασφαλίζει δίκαιη μεταχείριση των εταιρειών και διατηρεί τον θεμιτό ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά. Προσβλέπουμε σε μια ταχεία συμφωνία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενόψει της επικείμενης πλήρους αξιολόγησης των κανόνων της ΕΕ για τα βιοκτόνα», επισήμανε η Μαριλένα Ραούνα, υφυπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου.

Λόγω καθυστερήσεων στην αναθεώρηση των υφιστάμενων δραστικών ουσιών σε βιοκτόνα προϊόντα, η περίοδος προστασίας για τα δεδομένα που δημιουργούνται έληξε στις 31 Δεκεμβρίου 2025. Για να διασφαλιστεί η δίκαιη αποζημίωση των κατόχων δεδομένων, η Επιτροπή πρότεινε την ευθυγράμμιση της περιόδου προστασίας δεδομένων με το εκτεταμένο πρόγραμμα αναθεώρησης έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030.

Η παράταση αυτή στοχεύει στην εξισορρόπηση των συμφερόντων των ενδιαφερόμενων μερών και στη διασφάλιση της κανονιστικής δικαιοσύνης, εν αναμονή της πλήρους αξιολόγησης του κανονισμού το 2026-2027.

Με στόχο να διατηρηθεί η περίοδος κατά την οποία τα δεδομένα παραμένουν απροστάτευτα όσο το δυνατόν συντομότερη, η Προεδρία αντιμετώπισε την πρόταση με ύψιστη προτεραιότητα. Τα κράτη μέλη συμμερίστηκαν σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση του επείγοντος και, υπό αυτή την προοπτική, υποστήριξαν την πρόταση της Επιτροπής.

Ιστορικό

Τον Οκτώβριο του 2024, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη, κατά προτεραιότητα, να προωθήσουν το έργο, ιδίως ως απάντηση στις προκλήσεις που εντοπίστηκαν στις εκθέσεις των Enrico Letta («Πολύ περισσότερο από μια αγορά») και Mario Draghi («Το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας»). Στη συνέχεια, η δήλωση της Βουδαπέστης της 8ης Νοεμβρίου 2024 ζήτησε την «έναρξη μιας επανάστασης απλοποίησης», διασφαλίζοντας ένα σαφές, απλό και έξυπνο κανονιστικό πλαίσιο για τις επιχειρήσεις και μειώνοντας δραστικά τον διοικητικό, κανονιστικό και τον φόρτο υποβολής εκθέσεων, ιδίως για τις ΜΜΕ.

Από τον Φεβρουάριο του 2025, σε συνέχεια της έκκλησης των ηγετών της ΕΕ σε εκείνη και σε επόμενες συνόδους, η Επιτροπή έχει προτείνει δέκα δέσμες «Omnibus» με στόχο την απλούστευση της ισχύουσας νομοθεσίας για τη βιωσιμότητα, τις επενδύσεις, τη γεωργία, τις μικρές και μεσαίες κεφαλαιοποιήσεις, την ψηφιοποίηση και τις κοινές προδιαγραφές, την αμυντική ετοιμότητα, τα χημικά προϊόντα, τα ψηφιακά ζητήματα, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης, το περιβάλλον, τον αυτοκινητοβιομηχανικό τομέα, και μια δέκατη Omnibus για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών τον Δεκέμβριο του 2025. Η πρωτοβουλία αυτή απορρέει από έναν ευρύτερο πολιτικό στόχο της ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, μειώνοντας το διοικητικό φόρτο των επιχειρήσεων και δημιουργώντας ευνοϊκότερες συνθήκες για τη δραστηριότητά τους στην ΕΕ.

Η παρουσία ζιζανίων στον αραβόσιτο αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την επιτυχία της καλλιέργειας. Ο ανταγωνισμός για νερό, θρεπτικά στοιχεία και φως συχνά περιορίζει την ανάπτυξη των φυτών και μπορεί να επηρεάσει άμεσα το οικονομικό αποτέλεσμα για τον παραγωγό. Για τον λόγο αυτό, η σωστή διαχείριση των ζιζανίων δεν αποτελεί απλώς μια καλλιεργητική πρακτική, αλλά βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση της παραγωγικότητας της καλλιέργειας.

Οι επεμβάσεις για την καταπολέμηση των ζιζανίων συνεπάγονται σημαντικό κόστος, το οποίο όμως μπορεί να αποδώσει μόνο όταν επιτυγχάνεται αποτελεσματικός έλεγχος χωρίς να προκαλείται ζημιά στην καλλιέργεια. Στην πράξη, η επιτυχία εξαρτάται από τον συνδυασμό σωστής επιλογής μέσων, ορθής εφαρμογής και συμπληρωματικών καλλιεργητικών πρακτικών.

Η σωστή επιλογή ζιζανιοκτόνου

Στον αραβόσιτο υπάρχουν πολλές διαθέσιμες λύσεις για την αντιμετώπιση των ζιζανίων, γεγονός που δίνει στον παραγωγό τη δυνατότητα να επιλέξει την καταλληλότερη στρατηγική. Η επιλογή αυτή δεν είναι πάντα εύκολη και απαιτεί καλή γνώση της καλλιέργειας και των συνθηκών του χωραφιού. Πρώτος και βασικός παράγοντας είναι τα ίδια τα ζιζάνια που υπάρχουν ή αναμένεται να εμφανιστούν στο χωράφι. Η σύνθεση των ειδών και το στάδιο ανάπτυξής τους πρέπει να συνδυάζεται με το φάσμα δράσης των διαθέσιμων ζιζανιοκτόνων και με τον χρόνο εφαρμογής τους. Ο στόχος είναι να επιλεγούν εκείνα που εξασφαλίζουν τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα απέναντι στα συγκεκριμένα ζιζάνια.

Εξίσου σημαντική είναι η αμειψισπορά, δηλαδή η καλλιέργεια που θα ακολουθήσει τον αραβόσιτο στο ίδιο χωράφι. Ορισμένα ζιζανιοκτόνα μπορεί να επιβάλλουν περιορισμούς στις επόμενες καλλιέργειες και αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον σχεδιασμό της διαχείρισης του αγρού. Παράλληλα, πρέπει να εξετάζονται οι πιθανότητες πρόκλησης ζημιών στην καλλιέργεια ή σε γειτονικές ευαίσθητες καλλιέργειες. Ορισμένοι συνδυασμοί προϊόντων ή συγκεκριμένες συνθήκες εφαρμογής μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα φυτοτοξικότητας, τα οποία χρειάζεται να αποφεύγονται.

Τέλος, καθοριστικό ρόλο παίζουν ο τύπος του εδάφους και το στάδιο ανάπτυξης της καλλιέργειας, καθώς και οι επικρατούσες καιρικές συνθήκες. Η επιλογή του κατάλληλου χρόνου εφαρμογής επηρεάζει άμεσα την αποτελεσματικότητα της επέμβασης.

Υπενθυμίζεται ότι οι παραγωγοί οφείλουν να χρησιμοποιούν σκευάσματα με εγκεκριμένες δραστικές ουσίες από το ΥΠΑΑΤ, να διαβάζουν προσεκτικά τις οδηγίες της ετικέτας και να συμβουλεύονται τους γεωπόνους τους πριν από κάθε εφαρμογή.

Η σημασία της σωστής εφαρμογής

Ακόμη και η καλύτερη επιλογή ζιζανιοκτόνου μπορεί να μην αποδώσει αν δεν εφαρμοστεί σωστά. Η ομοιόμορφη κατανομή της σωστής δόσης σε όλη την επιφάνεια του χωραφιού αποτελεί βασική προϋπόθεση για αποτελεσματικό έλεγχο των ζιζανίων. Το ψεκαστικό μηχάνημα πρέπει να βρίσκεται σε καλή κατάσταση και να ρυθμίζεται σωστά πριν από κάθε εφαρμογή. Η χρήση ψεκαστικών ράμπας με κατάλληλα μπεκ και αντλία χαμηλής πίεσης συμβάλλει στη σωστή διασπορά του ψεκαστικού υγρού. Εξίσου σημαντική είναι η σταθερή ταχύτητα κίνησης του μηχανήματος, ώστε να αποφεύγονται τόσο οι αψέκαστες ζώνες όσο και οι διπλοψεκασμοί.

Ο έλεγχος του εξοπλισμού πρέπει να γίνεται τακτικά και να περιλαμβάνει τη συντήρηση των μηχανικών μερών, τον έλεγχο των μπεκ και τη μέτρηση του όγκου νερού που εφαρμόζεται ανά στρέμμα. Η δοσολογία των ζιζανιοκτόνων υπολογίζεται πάντοτε ανά στρέμμα και όχι σε σχέση με τον όγκο του νερού. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στην τήρηση των οδηγιών που αναγράφονται στην ετικέτα των σκευασμάτων. Εκεί περιλαμβάνονται οι απαραίτητες προφυλάξεις για την προστασία του χειριστή, του περιβάλλοντος και της καλλιέργειας.

Παράγοντες που επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα

Η δράση των ζιζανιοκτόνων επηρεάζεται από αρκετούς παράγοντες που σχετίζονται με το έδαφος και τις συνθήκες της εφαρμογής. Για τα προφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, η δόση πρέπει να προσαρμόζεται στον τύπο του εδάφους. Τα ελαφρά εδάφη απαιτούν χαμηλότερες δόσεις, ενώ στα βαριά εδάφη χρησιμοποιούνται υψηλότερες.

Σε εδάφη με υψηλή περιεκτικότητα σε οργανική ουσία η αποτελεσματικότητα των προφυτρωτικών ζιζανιοκτόνων μειώνεται σημαντικά, ενώ σε πολύ ελαφρά και αμμώδη εδάφη υπάρχει κίνδυνος πρόκλησης ζημιάς στην καλλιέργεια. Η υγρασία του εδάφους παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς σε ξηρές συνθήκες μπορεί να χρειαστεί άρδευση μετά την εφαρμογή για την ενεργοποίηση του ζιζανιοκτόνου. Οι καιρικές συνθήκες μετά την εφαρμογή επηρεάζουν επίσης το αποτέλεσμα. Έντονες βροχοπτώσεις ή χαμηλές θερμοκρασίες μπορεί να μειώσουν την αποτελεσματικότητα και να αυξήσουν τον κίνδυνο φυτοτοξικότητας.

Στα μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα ιδιαίτερη σημασία έχει ο σωστός χρόνος επέμβασης. Η εφαρμογή πρέπει να γίνεται όταν τα ζιζάνια βρίσκονται ακόμη σε ευαίσθητο στάδιο ανάπτυξης, ενώ παράλληλα πρέπει να τηρούνται τα όρια ασφαλείας για την καλλιέργεια. Σε περιπτώσεις όπου το φύτρωμα των ζιζανίων γίνεται σταδιακά, δύο εφαρμογές με μειωμένη δόση σε μικρό χρονικό διάστημα μπορούν να δώσουν καλύτερα αποτελέσματα.

Η ολοκληρωμένη διαχείριση των ζιζανίων

Η αντιμετώπιση των ζιζανίων στον αραβόσιτο δεν πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στα ζιζανιοκτόνα. Η μακροχρόνια επιτυχία της καλλιέργειας εξαρτάται από τον συνδυασμό χημικών και καλλιεργητικών μέτρων. Η εγκατάσταση μιας εύρωστης καλλιέργειας αποτελεί βασικό παράγοντα επιτυχίας. Η σωστή προετοιμασία του χωραφιού, η επιλογή κατάλληλου σπόρου, η ισορροπημένη λίπανση και η σωστή άρδευση συμβάλλουν στην ταχεία ανάπτυξη των φυτών. Μια δυναμική καλλιέργεια μπορεί να ανταγωνιστεί αποτελεσματικά πολλά ζιζάνια και να περιορίσει την εξάπλωσή τους.

Η αμειψισπορά αποτελεί επίσης σημαντικό εργαλείο. Η εναλλαγή του αραβοσίτου με άλλες καλλιέργειες συμβάλλει στη μείωση της επικράτησης ορισμένων ζιζανίων που ευνοούνται από τη μονοκαλλιέργεια και βοηθά στη διατήρηση της ισορροπίας στο χωράφι.

Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στα ζιζάνια που καταφέρνουν να διαφύγουν από τις εφαρμογές. Αν δεν αντιμετωπιστούν εγκαίρως, μπορούν να πολλαπλασιαστούν και να δημιουργήσουν μεγαλύτερα προβλήματα τα επόμενα χρόνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούν να αξιοποιηθούν συμπληρωματικά μέτρα, όπως μηχανικό σκάλισμα ή κατευθυνόμενοι ψεκασμοί μεταξύ των γραμμών.

Ένα κρίσιμο κομμάτι της καλλιέργειας

Η αντιμετώπιση των ζιζανίων αποτελεί βασικό στοιχείο για την ομαλή ανάπτυξη της καλλιέργειας του αραβοσίτου. Η σωστή διαχείριση του προβλήματος, με κατάλληλη επιλογή και εφαρμογή των διαθέσιμων μέσων, μπορεί να περιορίσει σημαντικά τον ανταγωνισμό των ζιζανίων. Για τον παραγωγό, η έγκαιρη και σωστά σχεδιασμένη αντιμετώπιση συμβάλλει τόσο στην προστασία της καλλιέργειας όσο και στη διατήρηση της παραγωγικότητας του χωραφιού σε βάθος χρόνου.

Πηγή: Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2009, «Αντιμετώπιση των ζιζανίων στον αραβόσιτο», Κ.Ν. Γιαννοπολίτης, σελ. 26–28.

Με ιδιαίτερα αυξημένο ενδιαφέρον και συμμετοχή πραγματοποιήθηκε, την Πέμπτη (26 Φεβρουαρίου), στο Μεσολόγγι, η ενημερωτική ημερίδα της BASF με θέμα η σύγχρονη αντιμετώπιση των ασθενειών της ελιάς, που ανέδειξε τη σημασία της επιστημονικά τεκμηριωμένης ενημέρωσης για τον ελαιοκομικό τομέα, σε μία περίοδο όπου οι προκλήσεις για την καλλιέργεια είναι συνεχώς αυξανόμενες.

Η εκδήλωση φιλοξενήθηκε στο κτήριο της Περιφερειακής Ενότητας Αιτωλοακαρνανίας και τελούσε υπό την αιγίδα της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και της ΔΟΕΠΕΛ, αναδεικνύοντας τη σημασία της συνεργασίας θεσμών, επιστημονικής κοινότητας και αγοράς.

Πρακτική γνώση με επίκεντρο τον σύγχρονο ελαιώνα

Στο επίκεντρο των ομιλιών βρέθηκαν οι σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο ελαιώνας, καθώς και η ανάγκη για έγκαιρη και ορθολογική διαχείριση των ασθενειών, με βάση τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα.
Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν παρουσιάσεις που εστίασαν:

• στην αναγκαιότητα της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης των ασθενειών,
• στη σύνδεση επιστημονικής έρευνας και την εφαρμογής της στο χωράφι,
• και στη σημασία της ορθολογικής φυτοπροστασίας στη διασφάλισης της ποιότητας και της παραγωγικότητας.

Ενεργός διάλογος και ανταλλαγή εμπειριών

Σημαντικό στοιχείο της ημερίδας, ήταν ο γόνιμος δυναμικός διάλογος που αναπτύχθηκε μεταξύ ομιλητών, παραγωγών και γεωπόνων. Μέσα από ερωτήσεις, παρεμβάσεις και ανταλλαγή εμπειριών αναδείχθηκε η ανάγκη για πρακτικές, εφαρμόσιμες λύσεις που ανταποκρίνονται στις πραγματικές συνθήκες της ελληνικής ελαιοκαλλιέργειας.
Η ανταλλαγή εμπειριών και προβληματισμών επιβεβαίωσε τον ρόλο της ημερίδας ως σημείο συνάντησης γνώσης και πράξης, με κοινό στόχο τη θωράκιση της παραγωγής.

Συνεργασία για ένα βιώσιμο μέλλον της ελληνικής ελιάς

Μέσα από τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία αναδείχθηκε η σημασία της συνεργασίας μεταξύ επιστημονικών φορέων και παραγωγών, με στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της βιωσιμότητας της ελληνικής ελαιοκαλλιέργειας.
Η μεγάλη συμμετοχή των παραγωγών επιβεβαιώνει ότι η συνεχής ενημέρωση και η πρόσβαση σε αξιόπιστη γνώση αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την προσαρμογή του κλάδου στις σύγχρονες προκλήσεις.

Δέσμευση για συνεχή στήριξη του πρωτογενούς τομέα

Η BASF, μέσα από δράσεις ενημέρωσης και επιμόρφωσης όπως η συγκεκριμένη ημερίδα, συνεχίζει να στηρίζει έμπρακτα τον Έλληνα παραγωγό, επενδύοντας στη γνώση, τον διάλογο και τη συνεργασία με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς για την βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα.

Η ανάπτυξη ανθεκτικότητας των ζιζανίων στα ζιζανιοκτόνα αποτελεί πλέον ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα στη σύγχρονη γεωργία. Το φαινόμενο δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις ούτε περιορίζεται σε συγκεκριμένες καλλιέργειες. Αντίθετα, πρόκειται για μια πραγματικότητα που καταγράφεται διεθνώς και στη χώρα μας, επηρεάζοντας τόσο τις ετήσιες όσο και τις πολυετείς καλλιέργειες και αυξάνοντας το κόστος και τη δυσκολία διαχείρισης των αγρών.

Πότε ένα ζιζάνιο θεωρείται ανθεκτικό

Ως ανθεκτικότητα ορίζεται η επίκτητη και κληρονομούμενη ικανότητα ορισμένων βιότυπων ενός ζιζανίου να επιβιώνουν μετά την εφαρμογή της συνιστώμενης δόσης ενός ζιζανιοκτόνου στο οποίο ο αρχικός πληθυσμός ήταν ευαίσθητος. Η ανθεκτικότητα μπορεί να είναι απλή, διασταυρωτή ή πολλαπλή και για την επιβεβαίωσή της απαιτείται συγκεκριμένη ερευνητική διαδικασία. Σημαντικό είναι να διαχωρίζεται η ανθεκτικότητα από τη φυσική αντοχή. Στην περίπτωση της φυσικής αντοχής, το ζιζάνιο δεν ήταν ποτέ ευαίσθητο στη συγκεκριμένη δραστική ουσία, ενώ στην ανθεκτικότητα πρόκειται για εξέλιξη που προέκυψε μετά από επαναλαμβανόμενη έκθεση.

Η εικόνα σε παγκόσμιο επίπεδο

Η ένταση του προβλήματος έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Η συχνή και εκτεταμένη χρήση συγκεκριμένων τρόπων δράσης, η μη εναλλαγή ζιζανιοκτόνων, η μονοκαλλιέργεια και η απουσία ολοκληρωμένης διαχείρισης ζιζανίων συνέβαλαν στην αύξηση των ανθεκτικών πληθυσμών. Η ανθεκτικότητα έχει καταγραφεί σε μεγάλο αριθμό ειδών ζιζανίων και αφορά τις περισσότερες ομάδες ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης. Ιδιαίτερα συχνά προβλήματα έχουν αναφερθεί σε ζιζανιοκτόνα που δρουν ως αναστολείς του ενζύμου ALS και του ενζύμου ACCase, ενώ η εκτεταμένη χρήση του glyphosate έχει επίσης οδηγήσει στην επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών σε διαφορετικά είδη, τόσο αγρωστώδη όσο και πλατύφυλλα. Ιδιαίτερη σημασία έχει και το φαινόμενο της πολλαπλής ανθεκτικότητας, όπου το ίδιο ζιζάνιο εμφανίζει αντοχή σε περισσότερους από έναν τρόπους δράσης. Η εξέλιξη αυτή περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές ελέγχου και καθιστά πιο απαιτητική τη διαχείριση των καλλιεργειών.

Τα δεδομένα από την Ελλάδα

Και στην Ελλάδα έχουν επιβεβαιωθεί αρκετές περιπτώσεις ανθεκτικότητας. Ανθεκτικοί βιότυποι έχουν καταγραφεί τόσο σε αγρωστώδη όσο και σε πλατύφυλλα ζιζάνια. Οι περιπτώσεις αφορούν καλλιέργειες όπως σιτάρι, ρύζι, βαμβάκι και πατάτα, αλλά και πολυετείς καλλιέργειες όπως ελιά, αμπέλι, εσπεριδοειδή, μηλοειδή και πυρηνόκαρπα. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχει ήδη διαπιστωθεί διασταυρωτή ή και πολλαπλή ανθεκτικότητα. Μεταξύ των ειδών για τα οποία έχουν καταγραφεί ανθεκτικοί βιότυποι περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η μουχρίτσα, η λεπτή ήρα, η παπαρούνα, το βλήτο, η κόνυζα και η αγριοβρώμη, σε διαφορετικές δραστικές ουσίες και τρόπους δράσης.

Πρόληψη και καλλιεργητικές παρεμβάσεις

Η διαχείριση της ανθεκτικότητας ξεκινά από την πρόληψη και εντάσσεται στη λογική της ολοκληρωμένης διαχείρισης των ζιζανίων. Κρίσιμο στοιχείο αποτελεί η εγκατάσταση της καλλιέργειας σε αγρούς με χαμηλές πυκνότητες ζιζανίων και ο έλεγχος στα πρώτα στάδια ανάπτυξης. Όταν η καλλιέργεια αναπτυχθεί χωρίς έντονο ανταγωνισμό έως το κλείσιμο της φυτείας, οι συνθήκες σκίασης και εδαφικής θερμοκρασίας περιορίζουν την εμφάνιση νέων ζιζανίων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρήση καθαρού σπόρου, απαλλαγμένου από σπόρους ζιζανίων, καθώς και η αποφυγή μεταφοράς πολλαπλασιαστικού υλικού μέσω μηχανημάτων, υπολειμμάτων καλλιεργειών ή οργανικής λίπανσης. Ο σχολαστικός καθαρισμός των γεωργικών μηχανημάτων και ο έλεγχος των ζιζανίων σε γειτονικές ακαλλιέργητες περιοχές συμβάλλουν στον περιορισμό της διασποράς, ενώ η συστηματική καταγραφή της ζιζανιοχλωρίδας βοηθά στην έγκαιρη ανίχνευση πιθανών φαινομένων ανθεκτικότητας.

Παράλληλα, καλλιεργητικές πρακτικές όπως η αμειψισπορά μειώνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης ανθεκτικών βιοτύπων σε σύγκριση με τα συστήματα μονοκαλλιέργειας. Η εδαφοκατεργασία επηρεάζει τη σύνθεση της ζιζανιοχλωρίδας και μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να συμβάλει στη μείωση ανθεκτικών πληθυσμών. Η πρακτική της ψευδοσποράς έχει δείξει ότι μπορεί να περιορίσει σημαντικά ορισμένα ανθεκτικά είδη, ενώ η χρήση καλλιεργειών κάλυψης μειώνει την ανάπτυξη ζιζανίων μέσω ανταγωνισμού και αλληλοπαθητικών ιδιοτήτων, εφόσον γίνεται προσεκτική επιλογή των ειδών ώστε να μην επηρεάζεται αρνητικά η κύρια καλλιέργεια.

Η ορθολογική χρήση ζιζανιοκτόνων

Η συνεχής χρήση ζιζανιοκτόνων με τον ίδιο τρόπο δράσης ευνοεί την επιλογή ανθεκτικών βιοτύπων. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η εναλλαγή ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης ή η χρήση μιγμάτων με διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης. Τα ζιζανιοκτόνα πρέπει να εφαρμόζονται στη συνιστώμενη δόση και στο κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης των ζιζανίων. Η εφαρμογή χαμηλότερων δόσεων, ακόμη και αν φαίνεται αρχικά αποτελεσματική, μπορεί να ενισχύσει την επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών. Η βελτιστοποίηση της χρήσης μέσω κατάλληλου σχεδιασμού μπορεί να μειώσει σημαντικά την εξάρτηση από τη χημική ζιζανιοκτονία, κάτι που αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον αυστηρού νομοθετικού πλαισίου και περιορισμού δραστικών ουσιών.

Τι σημαίνει αυτό για τον παραγωγό

Η ανθεκτικότητα των ζιζανίων αποτελεί πλέον μια υπαρκτή πραγματικότητα και στη χώρα μας. Η αντιμετώπισή της απαιτεί συνδυασμό πρόληψης, σωστών καλλιεργητικών πρακτικών και προσεκτικής χρήσης των ζιζανιοκτόνων. Η έγκαιρη προσαρμογή της στρατηγικής διαχείρισης μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της αποτελεσματικότητας των διαθέσιμων μέσων και στη σταθερότητα της παραγωγής.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 5/2020 «Η εξάπλωση των ανθεκτικών ζιζανίων στην Ελλάδα και τον κόσμο και τι μπορούμε να κάνουμε», Η. Τραυλός, I. Heap, Π. Κανάτας, Ι. Γαζούλης, σελ. 62–67

Η καλλιεργητική περίοδος για τη βερικοκιά έχει ήδη ξεκινήσει, με τα δέντρα να εισέρχονται στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών. Πρόκειται για μια καθοριστική φάση, καθώς από αυτήν τη χρονική στιγμή τίθενται οι βάσεις τόσο για την ανθοφορία όσο και για τη μετέπειτα καρποφορία.

Μιλήσαμε με τη γεωπόνο κα. Ανδρονίκη Μέλλιου από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Ράχης Πιερίας «Ο Άγιος Λουκάς», η οποία μας περιέγραψε τις πρακτικές που εφαρμόζονται αυτή την περίοδο στην καλλιέργεια, τόσο στη λίπανση όσο και στη φυτοπροστασία.

Λίπανση στη βερικοκιά: βασική εφαρμογή και θρεπτική ισορροπία

Η βασική λίπανση στη βερικοκιά πραγματοποιείται στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών, όταν «μόλις αρχίζει να ξυπνά το δέντρο». Πρόκειται για το χρονικό σημείο που επιτρέπει στο φυτό να απορροφήσει εγκαίρως τα απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία πριν την άνθηση, ώστε να υποστηριχθεί σωστά η ανθοφορία και η καρπόδεση. Η εφαρμογή βασίζεται σε ισορροπημένο λίπασμα που περιέχει άζωτο, φώσφορο και κάλιο, συνήθως σε αναλογία τύπου 1:1:1 (ενδεικτικά 12-12-17). Όπως επισημάνθηκε από την γεωπόνο στον ΑγροΤύπο, απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η εδαφολογική ανάλυση, η οποία στον Συνεταιρισμό πραγματοποιείται ανά 3–5 χρόνια για το σύνολο των παραγωγών, ώστε η λίπανση να προσαρμόζεται στα πραγματικά δεδομένα κάθε αγροτεμαχίου.

Κατά τη βασική λίπανση, ο φώσφορος δίνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του καλίου εφαρμόζεται επίσης σε αυτή τη φάση, με δυνατότητα συμπλήρωσης αργότερα. Το άζωτο χορηγείται σε σημαντικό ποσοστό τώρα, ώστε το δέντρο να υποστηριχθεί στα πρώτα κρίσιμα στάδια ανάπτυξης. Μετά τον σχηματισμό του καρπού, πραγματοποιείται συμπληρωματική λίπανση, συχνά με νιτρικό κάλιο, ανάλογα με το φορτίο κάθε δέντρου και την ποικιλία.

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στα ιχνοστοιχεία, κυρίως στο βόριο και στον ψευδάργυρο. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η κα. Μέλλιου, «αν υπάρχει πολύ χαμηλό βόριο, θα δημιουργήσει προβλήματα στην καρπόδεση και στην ανθοφορία». Η έλλειψη μπορεί να γίνει αντιληπτή από συμπτώματα όπως η ξήρανση των ματιών πριν την παραγωγή, γεγονός που οδηγεί σε διορθωτικές παρεμβάσεις, συνήθως κατά τη χειμερινή περίοδο, ώστε την άνοιξη το δέντρο να έχει καλύψει τις ανάγκες του. Παρότι οι ποσότητες των ιχνοστοιχείων είναι μικρές, «μπορούν να κάνουν τη διαφορά», με αποτελέσματα που συχνά είναι ορατά ακόμη και την επόμενη καλλιεργητική χρονιά.
 
Όσο για την οργανική θρέψη, η γεωπόνος αναφέρει στον ΑγροΤύπο ότι, στην περιοχή, τα περισσότερα εδάφη εμφανίζουν ικανοποιητικό ποσοστό οργανικής ουσίας (2–3%), οπότε δεν γίνεται εκτεταμένη χρήση οργανικών λιπασμάτων. Σε περιπτώσεις χαμηλής οργανικής ουσίας, γίνεται στοχευμένη προσθήκη (π.χ.  χωνεμένης κοπριά). Παράλληλα, τα υπολείμματα κλαδέματος τεμαχίζονται και ενσωματώνονται στο έδαφος, συμβάλλοντας σταδιακά στη βελτίωση της γονιμότητας.

Φυτοπροστασία: επίκαιρες επεμβάσεις

Ασθένειες

Στο στάδιο της διόγκωσης των οφθαλμών ξεκινούν οι πρώτοι ψεκασμοί για το κορύνεο, τον εξώασκο και τη μονίλια. Σε αυτή τη φάση εφαρμόζεται προληπτικά κάτλαλληλο χαλκούχο σκεύασμα, το οποίο καλύπτει τις ασθένειες της περιόδου.

Η μονίλια θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς, όπως αναφέρθηκε, «μπορεί να στεγνώσει την άνθηση και μέρος από τα κλαδάκια». Το παθογόνο διαχειμάζει ως μυκήλιο σε μουμιοποιημένους καρπούς πάνω στο δένδρο και σε έλκη προσβεβλημένων κλαδίσκων. Από αυτούς τους καρπούς και τα έλκη προέρχονται οι πρωτογενείς μολύνσεις που μολύνουν τα άνθη. Για τον λόγο αυτό οι επεμβάσεις επαναλαμβάνονται στα κρίσιμα στάδια της καλλιέργειας: στη διόγκωση των οφθαλμών, στη λευκή κορυφή, πριν την άνθηση και κατά την άνθηση. Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, μπορεί να χρειαστούν τρεις ή και τέσσερις εφαρμογές. Οι ψεκασμοί έχουν προληπτικό χαρακτήρα, αλλά διαθέτουν και θεραπευτική δράση εφόσον έχει ήδη ξεκινήσει προσβολή.

Στο κορύνεο προσβάλλονται οι βλαστοί, ενώ ο μύκητας προκαλεί αρχικά κόκκινες κηλίδες στα φύλλα, οι οποίες στη συνέχεια γίνονται καστανές και ξηραίνονται στο κέντρο. Οι νεκροί ιστοί πέφτουν, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται οπές, γνωστές ως «τρύπες από σκάγια». Παρόμοιες, συχνά βυθισμένες, κηλίδες εμφανίζονται και στους καρπούς, οι οποίες εξελίσσονται σε καστανά δερματώδη λέπια. Πολλές φορές πάνω στις κηλίδες εμφανίζεται έκκριση κόμμεος.

Ο εξώασκος αποτελεί επίσης σημαντική ασθένεια. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν κατσάρωμα και παραμόρφωση των φύλλων, ανώμαλη πάχυνση του ελάσματος και ερυθροκίτρινο χρωματισμό. Τα φύλλα τελικά πέφτουν, ενώ η νέα βλάστηση αποδυναμώνει το δένδρο, απορροφώντας πολλά θρεπτικά στοιχεία. Η αντιμετώπιση επιτυγχάνεται με την εφαρμογή κατάλληλων μυκητοκτόνων, με ψεκασμούς που πραγματοποιούνται από την πτώση των φύλλων έως το φούσκωμα των ματιών και κατά τη διάρκεια του λήθαργου των δένδρων, με στόχο την καταστροφή των μολυσμάτων. Συγκεκριμένα, η καταπολέμηση γίνεται με χαλκούχα μυκητοκτόνα σκευάσματα στην πτώση των φύλλων και με ψεκασμό πριν από τη διόγκωση των οφθαλμών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ρόλος των καιρικών συνθηκών. Σε περιόδους αυξημένης υγρασίας απαιτείται άμεση αντίδραση, καθώς η υγρασία ευνοεί την εγκατάσταση των παθογόνων. Όπως τονίστηκε χαρακτηριστικά απο την κα. Μέλλιου: «Μόλις σταματήσει η βροχή, πρέπει να μπουν μέσα και να ψεκάσουν». Η χρονική ακρίβεια των επεμβάσεων είναι καθοριστική.

Έντομα και ακάρεα

Αυτή την περίοδο εφαρμόζεται παραφινέλαιο σε συνδυασμό με ακαρεοκτόνο για την αντιμετώπιση των διαχειμαζουσών μορφών. Σημαντικότερος εχθρός της βερικοκιάς θεωρείται η Ανάρσια, η οποία προσβάλλει τον καρπό. Η πρώτη γενιά ξεκινά την άνοιξη (Απρίλιο–Μάιο), ωστόσο η διαχείριση ξεκινά από τώρα, με στόχο τον περιορισμό των πληθυσμών. Αρχικά, την περίοδο της άνοιξης, η ανάρσια προσβάλλει τους τρυφερούς νεαρούς βλαστούς της βερικοκιάς, δημιουργώντας στοές κατά μήκος των βλαστών, με αποτέλεσμα το κορυφαίο τμήμα τους να μαραίνεται και να πέφτει. Στα τέλη της άνοιξης, η προνύμφη του εντόμου προσβάλλει και τους πράσινους ανώριμους καρπούς, προκαλώντας ζημιά στο εξωτερικό του καρπού, κυρίως κοντά στον ποδίσκο.

Η προσβολή συνεχίζεται την περίοδο του καλοκαιριού εντός των προσβεβλημένων βλαστών αλλά και στο εσωτερικό των ώριμων καρπών. Σε αυτό το στάδιο γίνεται έντονα αντιληπτή, κατατρώγοντας τη σάρκα των βερίκοκων, γεγονός που καθιστά ακατάλληλους τους καρπούς για κατανάλωση και μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική καταστροφή της παραγωγής. Επίσης, απαντώνται κοκκοειδή και φυλλοδέτες, χωρίς όμως να αποτελούν το βασικό πρόβλημα της καλλιέργειας, όπως μας αναφέρει η γεωπόνος.

Το κόκκινο ρύζι (Oryza sativa L.), αποτελεί το πιο επιζήμιο και δυσεξόντωτο ζιζάνιο της ορυζοκαλλιέργειας. Η παρουσία του δεν περιορίζεται απλώς σε απώλειες στρεμματικής απόδοσης, αλλά επηρεάζει συνολικά την οικονομική βιωσιμότητα της καλλιέργειας, υποβαθμίζοντας την ποιότητα του τελικού προϊόντος, αυξάνοντας το κόστος επεξεργασίας στους ορυζόμυλους και μειώνοντας την τιμή διάθεσης. Η ιδιαιτερότητά του οφείλεται στα μορφολογικά, φυσιολογικά και βιοχημικά χαρακτηριστικά του, τα οποία του προσδίδουν μεγάλη προσαρμοστικότητα και ισχυρή ανταγωνιστική ικανότητα έναντι της καλλιέργειας του ρυζιού.

Ισχυρός ανταγωνισμός και απώλειες απόδοσης

Η ανταγωνιστική ικανότητα του κόκκινου ρυζιού, Oryza sativa L.,  είναι ιδιαίτερα υψηλή.  Διεθνή στοιχεία δείχνουν ότι ακόμη και 1 έως 3 φυτά ανά τετραγωνικό μέτρο μέσα στον ορυζώνα αρκούν για να προκαλέσουν σημαντική μείωση της απόδοσης. Όταν η πυκνότητά του αυξάνεται, οι επιπτώσεις γίνονται ακόμη πιο έντονες. Σε διάφορες καταγραφές, η παρουσία του σε μέτριες έως υψηλές πυκνότητες έχει συνδεθεί με διψήφιες απώλειες που κλιμακώνονται σημαντικά όσο εντείνεται ο ανταγωνισμός, φτάνοντας σε αρκετές περιπτώσεις σε μειώσεις που υπερβαίνουν το 50%. 

Σε ελληνικές συνθήκες, έχει καταγραφεί ότι αυξανόμενος αριθμός φυτών κόκκινου ρυζιού ανά τετραγωνικό μέτρο οδηγεί σε αναλογικά αυξανόμενη μείωση της παραγωγής, επιβεβαιώνοντας τη σοβαρότητα του προβλήματος και για την εγχώρια ορυζοκαλλιέργεια. Το μέγεθος της ζημιάς εξαρτάται από την πυκνότητα και τον χρόνο εμφάνισης των φυτών, τον ρυθμό ανάπτυξής τους, αλλά και από τον τύπο της καλλιεργούμενης ποικιλίας. Οι υψηλόσωμες ποικιλίες εμφανίζουν μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα σε σχέση με τις χαμηλόσωμες, ωστόσο όλες επηρεάζονται σημαντικά όταν το κόκκινο ρύζι εμφανίζεται νωρίς και σε μεγάλες πυκνότητες. Σε έντονες προσβολές, η οικονομική ζημία μπορεί να καταστήσει τη συνέχιση της καλλιέργειας ιδιαίτερα δύσκολη έως και ασύμφορη.

Ποιότητα προϊόντος και έμμεσες επιπτώσεις

Η παρουσία του κόκκινου ρυζιού δεν επηρεάζει μόνο την ποσότητα, αλλά και την ποιότητα της παραγωγής. Η ανάμειξη των κόκκων στο τελικό προϊόν υποβαθμίζει το εμπορικό αποτέλεσμα, αυξάνει το κόστος διαλογής και επεξεργασίας στους ορυζόμυλους και μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της τιμής διάθεσης. Παράλληλα, το κόκκινο ρύζι λειτουργεί ως ξενιστής του μύκητα Pyricularia oryzae, που αποτελεί το σημαντικότερο παθογόνο της ορυζοκαλλιέργειας. Με τον τρόπο αυτό, η παρουσία του επιβαρύνει έμμεσα την καλλιέργεια, ενισχύοντας τον φυτοπροστατευτικό κίνδυνο και αυξάνοντας την πίεση για επιπλέον διαχείριση.

Κλιματικοί παράγοντες και μελλοντικές πιέσεις

Η αύξηση της συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα πάνω από 400 ppm εκτιμάται ότι ενισχύει περισσότερο την ανταγωνιστική ικανότητα του κόκκινου ρυζιού σε σχέση με το καλλιεργούμενο ρύζι, οδηγώντας σε μεγαλύτερες απώλειες. Παράλληλα, η άνοδος της θερμοκρασίας αναμένεται να επηρεάσει λιγότερο το κόκκινο ρύζι, καθώς εμφανίζει μεγαλύτερη αντοχή στις διακυμάνσεις θερμοκρασίας και στην ξηρασία. Οι μεταβολές αυτές ενδέχεται να μεταβάλλουν τόσο τη δυναμική του πληθυσμού όσο και την αποτελεσματικότητα των ζιζανιοκτόνων, μέσω επιτάχυνσης της αποδόμησής τους στο έδαφος, έκπλυσης μετά από έντονες βροχοπτώσεις ή μεταβολών στα μορφολογικά και φυσιολογικά χαρακτηριστικά των φυτών. Ο ταχύτερος ρυθμός ανάπτυξης του κόκκινου ρυζιού μειώνει το χρονικό παράθυρο ευαισθησίας στα μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, γεγονός που καθιστά κρίσιμη τη σωστή χρονική εφαρμογή. Επιπλέον, η αποτελεσματικότητα ορισμένων δραστικών ουσιών επηρεάζεται από τον τύπο προέλευσης του κόκκινου ρυζιού, στοιχείο που προσθέτει επιπλέον παράγοντα πολυπλοκότητας στη διαχείριση.

Διαχείριση: Συνδυασμός μέτρων και στρατηγική προσέγγιση

Η διαχείριση του κόκκινου ρυζιού είναι σύνθετη και δεν επιτρέπει απλές λύσεις. Η ταχεία εξέλιξη ανθεκτικών πληθυσμών στα ζιζανιοκτόνα καθιστά αναγκαία τη συνδυασμένη εφαρμογή καλλιεργητικών, μηχανικών και χημικών μέτρων, με προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε αγρού. Καθοριστικής σημασίας είναι η χρήση πιστοποιημένου σπόρου απαλλαγμένου από σπόρους κόκκινου ρυζιού, καθώς περιορίζει τη διασπορά εντός των ορυζώνων. Τα προβλεπόμενα όρια για την παρουσία σπόρων κόκκινου ρυζιού σε δείγμα 500 γραμμαρίων είναι αυστηρά καθορισμένα ανά κατηγορία σπόρου, στοιχείο που αναδεικνύει τη σημασία της επιλογής κατάλληλου πολλαπλασιαστικού υλικού. Παράλληλα, κρίσιμος είναι ο σχολαστικός καθαρισμός των μηχανημάτων κατεργασίας και συγκομιδής, ώστε να αποφεύγεται η μεταφορά σπόρων από αγρό σε αγρό. Στα καλλιεργητικά μέτρα περιλαμβάνονται διαφορετικά συστήματα κατεργασίας εδάφους, είτε με ενσωμάτωση των σπόρων σε βαθύτερα στρώματα είτε με διατήρησή τους στην επιφάνεια για φυσική αποδόμηση, η κατάκλυση μετά τη συγκομιδή, η εφαρμογή ψευδοσποράς, καθώς και η αγρανάπαυση με επαναλαμβανόμενες κατεργασίες για εξάντληση του σπόρου.

Η αμειψισπορά αποτελεί βασικό εργαλείο. Η εναλλαγή του ρυζιού με βαμβάκι ή αραβόσιτο επιτρέπει τη χρήση διαφορετικών ζιζανιοκτόνων εδάφους ή μεταφυτρωτικών αγρωστωδοκτόνων, μειώνοντας την πίεση επιλογής και συμβάλλοντας στον περιορισμό των πληθυσμών. Ταυτόχρονα, η αύξηση της πυκνότητας σποράς, η καλλιέργεια ανταγωνιστικών ποικιλιών, η ορθολογική λίπανση και η σωστή διαχείριση του νερού ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα της καλλιέργειας. Σε ορισμένα συστήματα εφαρμόζεται η καλλιέργεια ειδικών τύπων ποικιλιών που επιτρέπουν στοχευμένη μεταφυτρωτική αντιμετώπιση με συγκεκριμένες δραστικές ουσίες, όπου δεν έχουν αναπτυχθεί προβλήματα ανθεκτικότητας. Η αποτελεσματικότητα των επιλογών αυτών εξαρτάται από τον τύπο του κόκκινου ρυζιού που επικρατεί και από τη σωστή χρονική εφαρμογή.

Όταν η παρουσία είναι έντονη, η διαχείριση μπορεί να συμπληρωθεί με χειρωνακτική απομάκρυνση φυτών, μηχανική καταστροφή ταξιανθιών ή στοχευμένες εφαρμογές σε μεταγενέστερα στάδια, με στόχο τον περιορισμό της παραγωγής και διασποράς σπόρων. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση προϋποθέτει συστηματική παρακολούθηση των πληθυσμών, καταγραφή δεδομένων και εφαρμογή ολοκληρωμένων στρατηγικών που συνδυάζουν διετή ή τριετή αμειψισπορά, χρήση πιστοποιημένου σπόρου και ορθολογική αξιοποίηση των διαθέσιμων μέσων. Η συνέπεια στην εφαρμογή και η έγκαιρη προσαρμογή των πρακτικών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη βιωσιμότητα της ορυζοκαλλιέργειας.

Τι σημαίνει για τον παραγωγό

Το κόκκινο ρύζι δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη ζιζάνιο της ορυζοκαλλιέργειας. Επηρεάζει άμεσα την απόδοση, την ποιότητα και το κόστος παραγωγής, αλλά και τη συνολική σταθερότητα της εκμετάλλευσης. Η αποτελεσματική διαχείρισή του απαιτεί στρατηγική σκέψη, σωστό σχεδιασμό και συνδυασμό μέτρων. Η έγκαιρη αξιολόγηση του προβλήματος και η επιλογή κατάλληλων πρακτικών μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις απώλειες και να διατηρήσουν την ανταγωνιστικότητα της καλλιέργειας.

Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία τεύχος 02|22, «ΚΟΚΚΙΝΟ ΡΥΖΙ (ORYZA SATIVA L.)», Η. Ελευθεροχωρινός, σελ. 44–46

Οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν το τελευταίο χρονικό διάστημα δημιουργούν περιβάλλον αυξημένης επιφυλακής για την εξέλιξη μυκητολογικών ασθενειών. Ειδικότερα, τα πρόσφατα δεδομένα του Κέντρου Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Αχαΐας καταγράφουν συνθήκες που ευνοούν την έναρξη προσβολών από περονόσπορο και αλτερνάρια.

Στη Μεσσηνία, το φύτρωμα ξεκίνησε από το πρώτο 10-ημερο του Ιανουαρίου και ελάχιστες καλλιέργειες βρίσκονται στο κλείσιμο. Στην πρώιμη παραλιακή ζώνη της Αχαΐας & Ηλείας το φύτρωμα ξεκίνησε από τις αρχές του Φλεβάρη. Σε όλες τις περιοχές υπάρχουν πατατοφυτείες σε στάδιο ευαίσθητο στις προσβολές από την ασθένεια του περονόσπορου. Οι παρατεταμένες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με τη διάρκεια διύγρανσης του φυλλώματος και τη θερμοκρασία, δημιούργησαν πρώιμα ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες για το ξεκίνημα προσβολών, πρωτίστως στη Μεσσηνία και ακολούθως στις πρώιμες περιοχές της Αχαΐας και Ηλείας. Αντίστοιχα για την Αλτερνάρια, ο καιρός ευνοεί προσβολές σε όλες τις περιοχές.

Περονόσπορος (Phytophthora infestans)

Το παθογόνο προσβάλει επίσης την τομάτα και μπορεί να μεταδοθεί μεταξύ γειτονικών καλλιεργειών. Ο μύκητας διαχειμάζει σε μολυσμένους κονδύλους ή φυτικά υπολείμματα και, την άνοιξη, με ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας, παράγει σποριάγγεια που μεταφέρονται με τον άνεμο ή τη βροχή και προκαλούν νέες μολύνσεις. Η ασθένεια ευνοείται από υγρό και δροσερό καιρό. Θερμοκρασίες 10–25°C με υψηλή σχετική υγρασία και παρατεταμένη διαβροχή του φυλλώματος ευνοούν την εξάπλωσή της. Σε χαμηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να μολυνθούν και οι κόνδυλοι, ιδίως όταν βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια ή το έδαφος παρουσιάζει ρωγμές, ενώ θερμοκρασίες άνω των 25°C περιορίζουν την ανάπτυξη του παθογόνο

Η προσβολή εκδηλώνεται με κηλίδες στα φύλλα και μπορεί να εξελιχθεί ταχύτατα. Σε ευνοϊκές συνθήκες η ασθένεια μπορεί να προκαλέσει σοβαρές απώλειες σε σύντομο χρονικό διάστημα. Εκτός από το φύλλωμα, δυνατόν να προσβληθούν και οι κόνδυλοι, ιδίως όταν δεν έχει γίνει επαρκές παράχωμα ή όταν το έδαφος παρουσιάζει ρωγμές, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σήψεις κατά την αποθήκευση 

Αντιμετώπιση και Στρατηγική ψεκασμών 

Οι ψεκασμοί κατά του περονόσπορου πρέπει να γίνονται προληπτικά, πριν από τη μόλυνση και πολύ πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων. Η έναρξη τοποθετείται συνήθως πριν από το κλείσιμο των γραμμών, όταν οι συνθήκες γίνονται ευνοϊκές, ενώ σε περιπτώσεις αυξημένου μολύσματος μπορεί να απαιτηθεί νωρίτερα. Η καλλιέργεια πρέπει να παραμένει καλυμμένη όσο διαρκούν ευνοϊκές συνθήκες, με επαναλήψεις ανά 7–10 ή 10–14 ημέρες, ανάλογα με το σκεύασμα και την πίεση του μολύσματος.

Στο στάδιο της ταχείας ανάπτυξης συνιστώνται διασυστηματικά μυκητοκτόνα για την προστασία της νέας βλάστησης, ενώ σε βροχερές περιόδους προτιμώνται μυκητοκτόνα με διελασματική κίνηση. Η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας ομάδας μπορεί να οδηγήσει σε ανθεκτικότητα, γι’ αυτό συνιστάται εναλλαγή ομάδων δράσης και τήρηση του μέγιστου αριθμού εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο.

Η χημική προστασία πρέπει να συνδυάζεται με καλλιεργητικά μέτρα, όπως η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών και πιστοποιημένου υγιούς πατατόσπορου, η καταστροφή υπολειμμάτων και εθελοντών φυτών, η αποφυγή γειτνίασης πατάτας και τομάτας και ο περιορισμός της υπερβολικής υγρασίας σε υπό κάλυψη καλλιέργειες. Σε φυτείες με προσβολές στο φύλλωμα, πριν από τη συγκομιδή συνιστάται αποξήρανση του υπέργειου μέρους και αναμονή περίπου 14 ημερών για τη μείωση του κινδύνου μόλυνσης των κονδύλων.

Αλτερνάρια (Alternaria solani)

Πρόκειται για ασθένεια διαδεδομένη, η οποία προσβάλλει κυρίως τα φύλλα και σπανιότερα τους κονδύλους. Στα φύλλα, ιδιαίτερα στα κατώτερα, εμφανίζονται ωοειδείς κηλίδες σκούρου χρώματος. Στους νεκρούς ιστούς διακρίνονται χαρακτηριστικοί ομόκεντροι κύκλοι που θυμίζουν στόχο. Σε σοβαρή προσβολή αναπτύσσεται μεγάλος αριθμός κηλίδων που οδηγεί σε ξήρανση και πτώση των φύλλων.  

Στους κονδύλους μπορεί να εμφανιστούν κηλίδες ξηρής σήψης, καστανού χρώματος, ελαφρά βυθισμένες, με σαφή διαχωρισμό από τους υγιείς ιστούς. Η μόλυνση ξεκινά από προσβεβλημένα υπολείμματα φυτών που παραμένουν στο χωράφι. Το παθογόνο προσβάλλει κυρίως φυτά με μειωμένη ευρωστία, ενώ η ανάπτυξη της ασθένειας ευνοείται από διαδοχή υγρού και ξηρού καιρού με υψηλές θερμοκρασίες (άριστη 26–30°C). Για την αποφυγή της ασθένειας απαιτούνται μέτρα που εξασφαλίζουν καλή ευρωστία των φυτών, ιδίως σωστή και ισορροπημένη θρέψη. Πολλά από τα μυκητοκτόνα που χρησιμοποιούνται για τον περονόσπορο ελέγχουν και την αλτερναρίωση.  

Το Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Αχαΐας συστήνει:

Οι φυτείες που βρίσκονται σε ευαίσθητο στάδιο προσβολής από τον Περονόσπορο (ύψος μεγαλύτερο από 15–20 εκ.) πρέπει να προστατεύονται με 7-ήμερες επεμβάσεις. Να ληφθεί υπόψη η ανάγκη κάλυψης και του νέου φυλλώματος. Η προστασία πρέπει να είναι κυρίως προληπτική. Επίσης, συνιστάται η έναρξη των επεμβάσεων για την αλτερνάρια.

Να χρησιμοποιούνται εγκεκριμένα μυκητοκτόνα σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες του σχεδίου φυτοπροστασίας του γεωπόνου για την επιλογή φυτοπροστατευτικού, δοσολογίας και μεσοδιαστήματος εφαρμογής. Θα πρέπει να λαμβάνεται πρόνοια για την αποφυγή ανάπτυξης ανθεκτικότητας, την προστασία του αγρότη, του καταναλωτή, των ωφέλιμων οργανισμών και του περιβάλλοντος.

Πηγές:

-Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 6/2011, «Περονόσπορος πατάτας και τομάτας», Γιαννοπολίτης Κ.Ν. σελ. 64–72 

-Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 6/2011 «Μυκητολογικές ασθένειες της πατάτας», Καλομοίρα Ε. & Αντωνίου Π., σελ. 73–84.

-Δελτίο Γ.Π. Φυτοπροστασίας – Πατάτα. Περιφερειακό Κέντρο Αχαΐας Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου, διαθέσιμο εδώ

Η περίοδος που διανύουμε, από τα μέσα του χειμώνα έως τα πρώτα στάδια πριν την άνθηση, είναι καθοριστικής σημασίας για τη ροδακινιά. Σε αυτή τη φάση διαμορφώνονται οι «βάσεις» τόσο για τη σωστή θρέψη όσο και για τη φυτοπροστασία της νέας καλλιεργητικής χρονιάς, με αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα την εξέλιξη της παραγωγής.

Ο ΑγροΤύπος συνομίλησε με τους γεωπόνους του Α.Σ. Βελβεντού «Η Δήμητρα», κ. Θωμά Στεργίου και κ. Αργύρη Σιλίρη, οι οποίοι μεταφέρουν την εικόνα από τα κτήματα της περιοχής και εξηγούν ποιες παρεμβάσεις πραγματοποιούνται αυτή την περίοδο, ποια σημεία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και πώς διαμορφώνεται στην πράξη η στρατηγική λίπανσης και φυτοπροστασίας.

Βασική λίπανση: φωσφόρος τώρα, προσοχή στο κάλιο, αναμονή για το άζωτο

Η συζήτηση ξεκινά από τις αναλύσεις εδάφους. Όπως επισημαίνουν οι γεωπόνοι, οι αναλύσεις γίνονται κυρίως Νοέμβριο–Δεκέμβριο, ιδιαίτερα σε νέες φυτεύσεις αλλά και σε παραγωγικά κτήματα, σε έναν ορίζοντα τρία–τέσσερα χρόνια, ώστε να διαπιστωθεί αν έχουν εξαντληθεί αποθέματα μακροστοιχείων και ιχνοστοιχείων. Τα δείγματα αποστέλλονται είτε σε κρατικό φορέα είτε σε ιδιωτικά εργαστήρια και, βάσει αποτελεσμάτων, καθορίζεται η μορφή και η ποσότητα της λίπανσης. Στην περιοχή της Κοζάνης τα εδάφη είναι κατά κανόνα επικλινή και στραγγιστικά, με χαμηλή οργανική ουσία. Υπάρχουν αμμώδη, αμμοπηλώδη και αργιλοπηλώδη εδάφη, όμως «μέσα στον μέσο όρο στραγγίζουν», γεγονός που συνδέεται με μειωμένα οργανικά αποθέματα.

Πώς κινείται η βασική λίπανση αυτή την περίοδο

Στα παραγωγικά δέντρα, η βασική κοκκώδης λίπανση πραγματοποιείται Ιανουάριο έως Φεβρουάριο. Οι γεωπόνοι τονίζουν ότι δεν πρέπει να φτάνει κανείς στα τέλη Φεβρουαρίου, καθώς γύρω στις 10–15 Μαρτίου μπορεί να έχει ήδη ξεκινήσει η άνθηση. Ο φωσφόρος, όπως αναφέρει ο κ. Σιλίρης, «καλό είναι να πέφτει όλος τώρα», στο διάστημα Νοεμβρίου–Φεβρουαρίου. Δεν ξεπλένεται όπως το άζωτο και πρέπει να είναι διαθέσιμος ώστε να στηρίξει τους ανθοφόρους οφθαλμούς Μάρτιο–Απρίλιο. «Έχει δεν έχει φορτίο, ο φωσφόρος πέφτει όλος τώρα».

Για το κάλιο, μπορεί να δοθεί είτε ολόκληρο είτε σπαστά. Σε περιπτώσεις όπου υπάρχει ρίσκο παγετού, αρκετοί παραγωγοί επιλέγουν να ρίξουν «τη μισή ποσότητα τώρα και την υπόλοιπη τον Απρίλιο», όταν θα έχει διαπιστωθεί η καρπόδεση και το φορτίο πριν το αραίωμα. Αν χαθεί η παραγωγή από παγωνιά, η στρατηγική διαφοροποιείται. Ο κ. Στεργίου διευκρινίζει ότι μπορεί να δοθεί και όλο το κάλιο τώρα, και στη συνέχεια να συνεχιστεί η θρέψη μόνο με άζωτο.

Σε ό,τι αφορά το άζωτο, ξεκαθαρίζεται ότι «άζωτο δεν ρίχνουμε τώρα» στη βασική χειμερινή λίπανση. Το άζωτο συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη καρπού. Στην ανθοφορία μπορεί να δοθεί το 1/3 έως 1/2 της συνολικής ποσότητας, ώστε να ενισχυθεί η άνθηση και η καρπόδεση. Αν όμως υπάρξει παγετός ή απώλεια φορτίου, η στρατηγική προσαρμόζεται. Γίνεται επίσης αναφορά σε ουρία ή αμμωνιακό άζωτο, με τη διευκρίνιση ότι αν εφαρμοστούν νωρίς, «δεν θα εξυπηρετήσουν», καθώς το δέντρο δεν μπορεί να τα αξιοποιήσει. Παράλληλα, αναφέρθηκε ότι αρκετοί παραγωγοί εφαρμόζουν μετασυλλεκτικά, τον Νοέμβριο και ενώ το δέντρο έχει ακόμη φύλλο, περίπου 300 γραμμάρια νιτρικής αμμωνίας ανά δέντρο. Το άζωτο αυτό αποθηκεύεται στους οφθαλμούς και αξιοποιείται την άνοιξη, με την έκπτυξη. Ακόμη, διευκρινίζεται ότι βόριο και ψευδάργυρος εφαρμόζονται διαφυλλικά, μετασυλλεκτικά ή στην ανθοφορία, και όχι ως εδαφική λίπανση αυτή την περίοδο.

Τέλος, την τρέχουσα περίοδο εφαρμόζονται επιπλέον σκευάσματα οργανικά όπως υπογραμμίζει στον ΑγροΤύπο ο κ. Σιλίρης (πελλετοποιημένα, με χουμικά ή φουλβικά οξέα, λεοναρδίτη κ.α.), τα οποία ενισχύουν τη μικροβιακή δραστηριότητα και τη δομή του εδάφους. Όπου υπάρχει δυνατότητα, εφαρμόζεται χωνεμένη κοπριά, με την επισήμανση ότι πρέπει να είναι καλά χωνεμένη. Η κοπριά απαιτεί ειδικό δενδροκομικό κοπροδιανομέα, ενώ τα οργανικά σκευάσματα μπορούν να διανεμηθούν και με λιπασματοδιανομέα. 

Φυτοπροστασία: επίκαιρη στρατηγική 

Οι γεωπόνοι του Α.Σ. Βελβεντού «Η Δήμητρα» ξεκαθαρίζουν ότι τον χειμώνα δεν γίνεται ουσιαστική εντομολογική καταπολέμηση. Οι παρεμβάσεις στοχεύουν κυρίως στις ασθένειες και στη μείωση διαχειμαζόντων μορφών. Ως νούμερο ένα πρόβλημα για το ροδάκινο χαρακτηρίζει τη μονίλια ο κ. Στεργίου, με παρουσία και των τριών ειδών: Monilinia laxa, Monilinia fructigena και Monilinia fructicola. Ακολουθεί ο εξώασκος. Μικρότερη ένταση παρουσιάζουν το κλαδοσπόριο και το κορύνεο, ενώ εντοπίζονται και βακτηριώσεις, όπως Pseudomonas syringae pv. morsprunorum. Για τη μονίλια επισημαίνεται ότι οι βασικές επεμβάσεις έχουν ήδη γίνει. «Ό,τι κάναμε για τη μονίλια, κάναμε μέχρι τώρα», αναφέρουν, εξηγώντας ότι οι χαλκούχοι ψεκασμοί του φθινοπώρου και της αρχής του χειμώνα καλύπτουν αυτό το κομμάτι.

Οι γεωπόνοι επισημαίνουν ότι με την πλήρη πτώση των φύλλων, «ο χαλκός είναι νόμος». Η εφαρμογή γίνεται ανεξαρτήτως συνθηκών, εκτός εάν επικρατούν ακραία καιρικά φαινόμενα. Πρόκειται για βασικό απολυμαντικό ψεκασμό. Ακολουθεί επαναληπτικός χαλκούχος ψεκασμός Ιανουάριο–αρχές Φεβρουαρίου, περίπου δύο μήνες δηλαδή, μετά τον πρώτο, καθώς το δέντρο έχει μείνει ένα διάστημα χωρίς προστασία. Η δοσολογία που αναφέρεται είναι περίπου 2,5–3 κιλά χαλκού ανά τόνο ψεκαστικού υγρού.

Στην περιοχή προτείνεται χαλκός σε συνδυασμό με θειασβέστιο. Το θειασβέστιο, πέρα από την απολυμαντική του δράση, μπορεί να συμβάλει στη μείωση αυγών αφίδων, ιδιαίτερα της πράσινης αφίδας, που χαρακτηρίζεται σημαντικό πρόβλημα για την καλλιέργεια, όπως αναφέρει ο κ. Σιλίρης. Επιπλέον, δημιουργεί ένα φιλμ πάνω στους οφθαλμούς και μπορεί να επιβραδύνει ελαφρώς την έκπτυξή τους, «να πάει όσο πιο πίσω γίνεται» η άνθηση, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος ζημιάς από ανοιξιάτικες παγωνιές. Παράλληλα, γίνονται εφαρμογές χειμερινών λαδιών, με στόχο διαχειμαζόμενες μορφές εντόμων.

Έμφαση στον Εξώασκο

Την περίοδο αυτή, η προσοχή στρέφεται στον εξώασκο. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά από τον κ. Στεργίου, «αν δεν τον καταπολεμήσουμε τώρα, όλο το καλοκαίρι θα τρέχουμε». Ο εξώασκος προσβάλλει τον βλαστοφόρο οφθαλμό κατά την έκπτυξη. Στόχος είναι να μην επιτραπεί στον μύκητα να εισχωρήσει στον οφθαλμό τη στιγμή που ανοίγει. Για την αντιμετώπισή του εφαρμόζονται από τον συνεταιρισμό  ψεκασμοί είτε με ziram είτε με dodine. Οι δύο αυτές δραστικές αφορούν αποκλειστικά τον εξώασκο. 

Η εφαρμογή γίνεται στην κατάλληλη φαινολογική φάση κάθε ποικιλίας και επαναλαμβάνεται μετά από 7–10 ημέρες, ανάλογα με τον καιρό και τις βροχοπτώσεις. Σε περίπτωση μη έγκαιρης αντιμετώπισης, παρατηρείται καρούλιασμα και παραμόρφωση φύλλων, καθυστέρηση βλάστησης, μικρότερος καρπός και, σε έντονες προσβολές, ακόμη και επίδραση στην παραγωγή.