Η καθημερινή λειτουργία μιας εκτροφής καθορίζεται από δεκάδες μικρές και μεγάλες επιλογές, από τον τρόπο διαχείρισης μέχρι τις συνθήκες διαβίωσης των ζώων. Σε αυτό το πλαίσιο, οι συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν και παράγουν τα ζώα παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η ευζωία και το stress δεν αποτελούν αφηρημένες ή θεωρητικές έννοιες, αλλά παράγοντες που επηρεάζουν άμεσα την παραγωγικότητα, την υγεία των ζώων και, τελικά, το οικονομικό αποτέλεσμα κάθε μονάδας
Τι σημαίνει ευζωία στην πράξη και από τι εξαρτάται
Η ευζωία στη ζωική παραγωγή δεν περιορίζεται σε έναν γενικό ή αφηρημένο όρο «καλής μεταχείρισης». Στην πράξη αφορά τη συνολική ψυχοσωματική κατάσταση του ζώου και αποτυπώνεται καθημερινά μέσα στην ίδια την εκτροφή. Μια μονάδα μπορεί να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει συνθήκες ευζωίας όταν τα ζώα παρουσιάζουν φυσιολογική παραγωγικότητα, διατηρούν καλή υγεία χωρίς τραυματισμούς και εκδηλώνουν φυσιολογική συμπεριφορά. Τα στοιχεία αυτά δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά συνδέονται άμεσα με τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του συστήματος εκτροφής.
Η ευζωία, ωστόσο, δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ίδιο το ζώο. Καθοριστικό ρόλο παίζει και το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτό εκτρέφεται. Η γενετική του σύσταση μπορεί να επηρεάζει τον βαθμό ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας σε δύσκολες συνθήκες, όμως το ευρύτερο πλαίσιο της εκτροφής –οι εγκαταστάσεις, η διαχείριση, η διατροφή και ο καθημερινός χειρισμός– είναι εκείνο που διαμορφώνει την τελική ισορροπία. Όταν οι παράμετροι αυτές δεν βρίσκονται σε αρμονία, δημιουργούνται πιέσεις που διαταράσσουν τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού και επηρεάζουν συνολικά την απόδοση της εκτροφής.
Όταν διαταράσσεται η ευζωία: πώς εμφανίζεται το stress
Η σύγχρονη ζωική παραγωγή βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο συνθηκών, μέσα στο οποίο τα ζώα θα πρέπει να διαβιούν χωρίς πείνα και κακή διατροφή, χωρίς θερμικές και σωματικές καταπονήσεις, χωρίς τραυματισμούς και ασθένειες και χωρίς έντονες πιέσεις ή φόβο, έχοντας παράλληλα τη δυνατότητα να εκδηλώνουν φυσιολογική συμπεριφορά. Όταν το πλαίσιο αυτό τηρείται, η εκτροφή μπορεί να λειτουργήσει αποδοτικά, ακόμη και σε εντατικά συστήματα, διασφαλίζοντας τόσο την παραγωγικότητα όσο και τη σταθερότητα της μονάδας.
Όταν όμως οι συνθήκες αυτές παύουν να ισχύουν, έστω και μερικώς, δημιουργείται καταπόνηση στα ζώα, γνωστή ως stress. Η καταπόνηση αυτή προκύπτει από την επίδραση εξωτερικών παραγόντων που διαταράσσουν την εσωτερική ισορροπία του οργανισμού. Στα παραγωγικά ζώα, η εμφάνιση του stress έχει άμεσες και μετρήσιμες συνέπειες, καθώς επηρεάζει την ανάπτυξη, την αναπαραγωγή, την παραγωγικότητα και την αντοχή απέναντι σε ασθένειες, επηρεάζοντας συνολικά την πορεία της εκτροφής.
Πώς το stress επηρεάζει το ζώο και την παραγωγή
Όταν τα ζώα εκτίθενται σε συνθήκες καταπόνησης, οι επιπτώσεις δεν αργούν να φανούν τόσο στη φυσική τους κατάσταση όσο και στην ίδια την παραγωγή. Η ανάπτυξη επιβραδύνεται, η παραγωγικότητα μειώνεται και αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης σωματικών κακώσεων και διαταραχών στην αναπαραγωγή. Παράλληλα, τα ζώα γίνονται πιο ευάλωτα σε νοσήματα, ενώ συχνά υποβαθμίζεται και η ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων, γεγονός που επηρεάζει συνολικά την αξία και τη βιωσιμότητα της εκτροφής.
Η καταπόνηση αυτή δεν έχει πάντα την ίδια ένταση ή διάρκεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις εκδηλώνεται ως οξύ stress, μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σε έναν παροδικό επιβαρυντικό παράγοντα. Όταν ο παράγοντας αυτός απομακρυνθεί, το stress υποχωρεί, αφήνοντας όμως τον οργανισμό με μειωμένα ενεργειακά αποθέματα. Αντίθετα, όταν οι πιέσεις επιμένουν, η καταπόνηση αποκτά χρόνιο χαρακτήρα. Σε αυτή την περίπτωση, παρότι ο οργανισμός προσπαθεί να προσαρμοστεί, οι συνέπειες μπορεί να είναι πιο σοβαρές και να επηρεάζουν βασικά συστήματα, όπως το ανοσοποιητικό.
Η αντίδραση του ζώου στο stress εξελίσσεται σταδιακά μέσα από διακριτές φάσεις. Αρχικά ενεργοποιείται η φάση του συναγερμού, κατά την οποία ο οργανισμός προσπαθεί να ανταποκριθεί άμεσα στις πιέσεις. Ακολουθεί το στάδιο της αντίστασης, όπου οι μηχανισμοί προσαρμογής τίθενται σε λειτουργία, και, αν η καταπόνηση συνεχιστεί, το στάδιο της προσαρμογής. Όταν όμως η προσαρμογή δεν επιτευχθεί, μπορεί να εμφανιστούν παθολογικές καταστάσεις που υπονομεύουν σοβαρά τη σταθερότητα και τη βιωσιμότητα της εκτροφής.
Γιατί η πρόληψη είναι κρίσιμη
Η αποφυγή ή η μείωση της έκθεσης των ζώων σε στρεσογόνους παράγοντες αποτελεί βασικό στοιχείο της σύγχρονης ζωικής παραγωγής. Η σωστή διαμόρφωση των συστημάτων εκτροφής, με έμφαση στις συνθήκες ευζωίας, λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στις καταπονήσεις και συμβάλλει άμεσα στη σταθερότητα και τη βελτίωση της παραγωγικότητας.
Ένα ζήτημα που αφορά τον παραγωγό
Για όσους βρίσκονται στο στάδιο του σχεδιασμού ή της αναδιάρθρωσης μιας εκτροφής, η ευζωία και το stress δεν αποτελούν ζητήματα που έρχονται σε δεύτερο χρόνο. Αντίθετα, συνδέονται από την πρώτη στιγμή με τον τρόπο που οργανώνεται και λειτουργεί η εκτροφή. Η κατανόηση αυτών των παραμέτρων βοηθά τον παραγωγό να διαμορφώσει συνθήκες που στηρίζουν την υγεία των ζώων και τη σταθερότητα της παραγωγής, με αποτελέσματα που αποτυπώνονται καθημερινά στη λειτουργία της μονάδας και συνολικά στην πορεία της.
Πηγή: Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 2/2009. «Ευζωία και Stress (καταπόνηση) στη ζωική παραγωγή», σελ. 64-5.
